Chủ thể chuyển đổi số kinh tế đô thị gồm những nhóm nào?

Có thể nhận diện 6 nhóm chủ thể chuyển đổi số kinh tế đô thị chính: chính quyền và cơ quan quản lý đô thị; doanh nghiệp và các chủ thể kinh tế; doanh nghiệp công nghệ và đơn vị hạ tầng số; người dân và cộng đồng đô thị; trường đại học, viện nghiên cứu, startup và tổ chức chuyên môn; cùng các tổ chức tài chính, đầu tư và trung gian hỗ trợ. Điểm quan trọng là các nhóm này không hoạt động tách rời mà liên kết qua dữ liệu, nền tảng, dịch vụ, vốn, tri thức và cơ chế phối hợp.

Chính quyền và cơ quan quản lý đô thị

Đây là nhóm giữ vai trò kiến tạo, điều phối và thiết lập luật chơi cho quá trình chuyển đổi số kinh tế đô thị.

Vai trò kiến tạo thể chế và chính sách

Chính quyền địa phương quyết định nhiều điều kiện nền tảng như quy hoạch, chính sách phát triển kinh tế, quản lý đất đai, giao thông, xây dựng, môi trường, dịch vụ công và dữ liệu đô thị. Khi các lĩnh vực này được tổ chức trên môi trường số, chính quyền không chỉ số hóa thủ tục mà còn phải thay đổi cách quản trị, chia sẻ dữ liệu và phối hợp giữa các cơ quan.

Vai trò này đặc biệt quan trọng vì doanh nghiệp và người dân chỉ có thể khai thác giá trị từ chuyển đổi số khi quy tắc về dữ liệu, giao dịch điện tử, quyền truy cập, bảo mật và trách nhiệm của các bên đủ rõ ràng.

Vai trò tổ chức và chia sẻ dữ liệu

Dữ liệu là một trong những tài sản nền tảng của kinh tế đô thị số. Cơ quan quản lý tạo lập hoặc quản lý nhiều nguồn dữ liệu về dân cư, đất đai, giao thông, hạ tầng, xây dựng, môi trường, dịch vụ công và hoạt động kinh tế.

Giá trị không nằm ở việc có thật nhiều cơ sở dữ liệu riêng lẻ mà ở khả năng kết nối, chuẩn hóa, chia sẻ và tái sử dụng dữ liệu đúng quy định. Khi dữ liệu giữa các hệ thống có thể liên thông, chính quyền có thêm cơ sở để ra quyết định, còn doanh nghiệp có thể phát triển dịch vụ phù hợp hơn với nhu cầu đô thị.

Vai trò điều phối hệ sinh thái

Chính quyền còn là bên kết nối các lợi ích khác nhau. Một dự án chuyển đổi số đô thị có thể liên quan đồng thời đến cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ, đơn vị cung cấp dịch vụ, người dân và tổ chức nghiên cứu.

Vì vậy, chính quyền không nên chỉ đóng vai trò bên mua công nghệ. Vai trò quan trọng hơn là xác định bài toán đô thị, tiêu chuẩn cần đáp ứng, cơ chế hợp tác, yêu cầu dữ liệu và các tiêu chí đánh giá kết quả.

Doanh nghiệp và các chủ thể kinh tế đô thị

Doanh nghiệp là nhóm trực tiếp biến công nghệ và dữ liệu thành hoạt động kinh tế, sản phẩm, dịch vụ, doanh thu và năng suất.

Doanh nghiệp sử dụng công nghệ số trong hoạt động kinh doanh

Các doanh nghiệp bán lẻ, logistics, bất động sản, tài chính, du lịch, sản xuất, vận tải, dịch vụ và nhiều ngành khác đều có thể tham gia chuyển đổi số.

Họ ứng dụng nền tảng số vào các hoạt động như quản lý khách hàng, thanh toán, quản trị chuỗi cung ứng, bán hàng trực tuyến, phân tích nhu cầu, tự động hóa quy trình và tối ưu sử dụng nguồn lực.

Điều này tạo ra một vòng kết nối quan trọng: nhu cầu kinh doanh tạo động lực đầu tư công nghệ, công nghệ tạo dữ liệu, dữ liệu giúp doanh nghiệp tối ưu hoạt động, còn kết quả kinh tế tạo thêm nguồn lực cho quá trình chuyển đổi tiếp theo.

Doanh nghiệp là bên cung cấp dịch vụ đô thị

Không phải mọi dịch vụ trong đô thị đều do Nhà nước trực tiếp cung cấp. Doanh nghiệp có thể tham gia các lĩnh vực như vận tải, thanh toán, năng lượng, viễn thông, thương mại, bất động sản, quản lý tòa nhà hoặc dịch vụ tiện ích.

Khi các dịch vụ này được kết nối bằng nền tảng số, doanh nghiệp trở thành một mắt xích trong hệ sinh thái kinh tế đô thị thay vì chỉ là người sử dụng công nghệ.

Doanh nghiệp vừa là bên hưởng lợi vừa là bên tạo dữ liệu

Một giao dịch thanh toán, đơn hàng, hành trình vận chuyển hoặc lượt sử dụng dịch vụ đều có thể tạo ra dữ liệu phản ánh hoạt động kinh tế đô thị.

Do đó, doanh nghiệp có vai trò kép: khai thác dữ liệu để nâng cao hiệu quả kinh doanh nhưng đồng thời phải quản lý dữ liệu đúng mục đích, bảo đảm an toàn và tuân thủ các quy định liên quan.

Doanh nghiệp công nghệ và đơn vị hạ tầng số

Đây là nhóm tạo ra phần lớn năng lực công nghệ để các chủ thể khác có thể tham gia vào hệ sinh thái.

Cung cấp hạ tầng kết nối

Mạng viễn thông, điện toán đám mây, trung tâm dữ liệu, Internet vạn vật, hệ thống định vị và các nền tảng kết nối tạo thành lớp hạ tầng để dữ liệu được thu thập và truyền tải.

Không có hạ tầng đủ tin cậy, các dịch vụ số khó đạt khả năng mở rộng và hoạt động liên tục ở quy mô đô thị.

Xây dựng nền tảng và giải pháp số

Doanh nghiệp công nghệ có thể cung cấp hệ thống quản trị, nền tảng dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu, an ninh mạng, bản đồ số và các giải pháp chuyên ngành.

Vai trò của nhóm này không chỉ là đưa công nghệ mới vào đô thị. Quan trọng hơn là biến công nghệ thành công cụ giải quyết một bài toán cụ thể như tối ưu giao thông, quản lý tài sản công, phát hiện rủi ro hoặc cải thiện chất lượng dịch vụ.

Tạo khả năng kết nối giữa các hệ thống

Một trong những thách thức của chuyển đổi số đô thị là tình trạng các hệ thống được xây dựng riêng lẻ. Khi dữ liệu và nền tảng không tương thích, chi phí kết nối tăng lên và giá trị dữ liệu bị phân mảnh.

Vì vậy, doanh nghiệp công nghệ còn có vai trò hỗ trợ khả năng tích hợp, liên thông và mở rộng hệ thống theo các yêu cầu kỹ thuật phù hợp.

Người dân và cộng đồng đô thị

Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng kết quả chuyển đổi số mà còn là một chủ thể trực tiếp tạo ra nhu cầu, dữ liệu và phản hồi cho hệ sinh thái.

Người dân là người sử dụng dịch vụ số

Các dịch vụ hành chính, thanh toán, giao thông, y tế, giáo dục, thương mại và tiện ích đô thị đều hướng đến người sử dụng cuối cùng.

Một hệ thống có công nghệ hiện đại nhưng khó sử dụng sẽ không tạo ra giá trị tương xứng. Vì vậy, nhu cầu, hành vi và trải nghiệm của người dân phải được đưa vào quá trình thiết kế dịch vụ.

Người dân tạo dữ liệu và tín hiệu thị trường

Việc di chuyển, mua sắm, sử dụng dịch vụ hoặc phản ánh vấn đề đô thị đều tạo ra những tín hiệu giúp các chủ thể khác hiểu rõ hơn về nhu cầu thực tế.

Dữ liệu này có thể hỗ trợ hoạch định chính sách và cải thiện dịch vụ, nhưng phải đi kèm yêu cầu về quyền riêng tư, bảo vệ dữ liệu và giới hạn sử dụng.

Cộng đồng tham gia phản hồi và đồng thiết kế

Chuyển đổi số có hiệu quả hơn khi người dân được tham gia từ giai đoạn xác định nhu cầu thay vì chỉ được thông báo sau khi hệ thống đã hoàn thành.

Phản hồi từ cộng đồng giúp phát hiện những vấn đề mà chỉ dữ liệu kỹ thuật khó phản ánh, chẳng hạn khả năng tiếp cận dịch vụ, mức độ dễ sử dụng hoặc nguy cơ một nhóm dân cư bị bỏ lại phía sau.

Trường đại học, viện nghiên cứu, startup và tổ chức chuyên môn

Nhóm này cung cấp tri thức, năng lực đổi mới và nguồn nhân lực cho hệ sinh thái chuyển đổi số kinh tế đô thị.

Cung cấp tri thức và phương pháp

Trường đại học và viện nghiên cứu có thể tham gia phân tích dữ liệu, xây dựng mô hình, đánh giá chính sách, nghiên cứu công nghệ và đo lường hiệu quả của các chương trình chuyển đổi số.

Vai trò này giúp đô thị tránh tình trạng triển khai công nghệ chỉ dựa trên xu hướng mà thiếu cơ sở đánh giá về hiệu quả và tác động.

Thúc đẩy đổi mới sáng tạo

Startup thường có lợi thế trong việc thử nghiệm những mô hình mới với tốc độ nhanh. Khi được kết nối với bài toán thực tế của đô thị, startup có thể tạo ra các giải pháp chuyên biệt mà những hệ thống lớn chưa đáp ứng đầy đủ.

Các tổ chức chuyên môn và mạng lưới ngành nghề cũng góp phần đưa kinh nghiệm thực tiễn vào quá trình xây dựng tiêu chuẩn, phương pháp và mô hình triển khai.

Phát triển nguồn nhân lực số

Chuyển đổi số không thể duy trì chỉ bằng đầu tư thiết bị và phần mềm. Đô thị cần đội ngũ có khả năng quản trị dữ liệu, phân tích, thiết kế dịch vụ số, vận hành hệ thống và quản trị rủi ro.

Vì vậy, giáo dục và đào tạo là một phần của hệ sinh thái chứ không phải hoạt động phụ trợ bên ngoài.

Tổ chức tài chính, nhà đầu tư và các bên trung gian hỗ trợ

Nhóm này cung cấp nguồn vốn, cơ chế tài chính và khả năng kết nối để các giải pháp số đi từ thử nghiệm sang triển khai ở quy mô lớn.

Cung cấp vốn cho chuyển đổi số

Nhiều dự án cần khoản đầu tư ban đầu lớn cho hạ tầng, phần mềm, dữ liệu, thiết bị và đào tạo. Nguồn lực có thể đến từ ngân sách công, tín dụng, đầu tư tư nhân, quỹ đầu tư hoặc các hình thức hợp tác công tư phù hợp.

Vai trò của nhóm tài chính là giúp giải quyết khoảng cách giữa nhu cầu đầu tư hiện tại và lợi ích kinh tế được tạo ra trong tương lai.

Đánh giá hiệu quả và rủi ro

Nhà đầu tư và tổ chức tài chính có thể tạo thêm áp lực về tính minh bạch, hiệu quả và khả năng mở rộng của dự án. Một giải pháp số không chỉ cần chứng minh có thể vận hành về mặt kỹ thuật mà còn phải cho thấy mô hình tài chính và phương án quản trị rủi ro có khả năng duy trì.

Kết nối các bên trong hệ sinh thái

Các hiệp hội doanh nghiệp, tổ chức hỗ trợ đổi mới sáng tạo, đơn vị tư vấn và các tổ chức trung gian có thể giúp kết nối chính quyền với doanh nghiệp, công nghệ với nhu cầu thị trường và nguồn vốn với dự án.

Các chủ thể phối hợp với nhau như thế nào trong hệ sinh thái số đô thị?

Điểm khác biệt giữa một dự án công nghệ đơn lẻ và hệ sinh thái chuyển đổi số nằm ở quan hệ phối hợp giữa các chủ thể.

Có thể hình dung chuỗi giá trị cơ bản như sau:

Chính quyền xác định bài toán và tạo khung quản trị

→ Hạ tầng số tạo khả năng kết nối và thu thập dữ liệu

→ Doanh nghiệp công nghệ cung cấp nền tảng và giải pháp

→ Doanh nghiệp kinh tế đưa giải pháp vào hoạt động thực tế

→ Người dân sử dụng và tạo phản hồi, dữ liệu

→ Trường đại học, viện nghiên cứu và startup phân tích, thử nghiệm và đổi mới

→ Tổ chức tài chính và các bên trung gian cung cấp nguồn lực để mở rộng

Dữ liệu và kết quả vận hành sau đó quay trở lại hệ thống, giúp chính quyền điều chỉnh chính sách, doanh nghiệp cải thiện dịch vụ và người dân nhận được trải nghiệm tốt hơn.

Vì vậy, một hệ sinh thái chuyển đổi số kinh tế đô thị hiệu quả thường có ba đặc điểm. Thứ nhất, các bên cùng sử dụng những nền tảng và chuẩn kết nối phù hợp thay vì xây dựng các hệ thống biệt lập. Thứ hai, quyền và trách nhiệm đối với dữ liệu được xác định rõ. Thứ ba, người sử dụng cuối cùng được đặt vào trung tâm của quá trình thiết kế và đánh giá dịch vụ.

Quan trọng hơn, không nên hiểu "chủ thể" là những tổ chức sở hữu công nghệ. Chủ thể là bên có vai trò, nguồn lực, quyền quyết định hoặc đóng góp trực tiếp vào quá trình tạo ra giá trị số của đô thị.

Trong thực tế, một tổ chức có thể đồng thời đảm nhiệm nhiều vai trò. Một doanh nghiệp viễn thông vừa là doanh nghiệp, vừa là nhà cung cấp hạ tầng số. Một trường đại học vừa đào tạo nhân lực, vừa nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Người dân vừa là khách hàng, vừa là nguồn dữ liệu và bên tham gia phản hồi chính sách.

Do đó, khi đánh giá hệ sinh thái chuyển đổi số kinh tế đô thị, điều quan trọng không phải chỉ đếm có bao nhiêu nhóm chủ thể mà phải xem các nhóm đó kết nối với nhau bằng dữ liệu, hạ tầng, vốn, tri thức và cơ chế phối hợp đến mức nào.

Chuyển đổi số kinh tế đô thị chỉ tạo ra giá trị bền vững khi chính quyền có năng lực điều phối, doanh nghiệp có động lực đổi mới, công nghệ có khả năng kết nối, người dân được tham gia và các nguồn lực nghiên cứu, tài chính, nhân lực được huy động đúng chỗ. Đây cũng là lý do các mô hình đô thị số hiện đại ngày càng được tiếp cận như một hệ sinh thái nhiều bên thay vì một chương trình đầu tư công nghệ đơn lẻ.