Thành phần chuyển đổi số kinh tế đô thị gồm những gì?

Về cấu trúc, có thể nhìn nhận quá trình này qua 6 thành phần cơ bản: hạ tầng số, dữ liệu đô thị, nền tảng số, chủ thể và hoạt động kinh tế số, dịch vụ số, cùng với quản trị và thể chế số. Các thành phần có quan hệ phụ thuộc: hạ tầng tạo điều kiện kết nối, dữ liệu cung cấp đầu vào, nền tảng giúp tích hợp và khai thác, còn doanh nghiệp, người dân và cơ quan quản lý biến nguồn lực số thành giá trị kinh tế.

Hạ tầng số là nền tảng vật lý của kinh tế đô thị số

Hạ tầng số bao gồm các mạng viễn thông, kết nối băng rộng, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, thiết bị IoT, hệ thống cảm biến và các năng lực tính toán cần thiết để đô thị thu thập, truyền tải và xử lý thông tin.

Vai trò của hạ tầng không chỉ nằm ở khả năng kết nối. Nó quyết định mức độ liên tục, tốc độ và khả năng mở rộng của các dịch vụ số. Chẳng hạn, hệ thống giao thông thông minh cần mạng kết nối và cảm biến để thu thập dữ liệu theo thời gian thực; hệ thống quản lý năng lượng cần thiết bị đo và truyền dữ liệu để theo dõi tiêu thụ.

Điểm cần lưu ý là hạ tầng số không đồng nghĩa với chuyển đổi số. Đầu tư thiết bị nhưng không có dữ liệu được chuẩn hóa, nền tảng tích hợp và quy trình khai thác phù hợp mới chỉ tạo ra năng lực công nghệ, chưa tạo thành giá trị kinh tế số.

Dữ liệu đô thị là nguồn lực để tạo giá trị

Dữ liệu là thành phần kết nối các hoạt động kinh tế và vận hành đô thị. Nguồn dữ liệu có thể đến từ giao thông, đất đai, xây dựng, dân cư, môi trường, năng lượng, thương mại, logistics hoặc hoạt động sử dụng dịch vụ đô thị.

Giá trị của dữ liệu nằm ở khả năng biến dữ liệu thô thành thông tin có thể sử dụng để ra quyết định. Quá trình này thường bao gồm:

Thu thập → Chuẩn hóa → Tích hợp → Phân tích → Chia sẻ → Ứng dụng

Nếu dữ liệu bị phân tán giữa nhiều cơ quan và nền tảng, đô thị khó hình thành bức tranh thống nhất về hoạt động kinh tế. Ngược lại, dữ liệu được liên thông có thể giúp nhận diện nhu cầu, dự báo xu hướng, tối ưu nguồn lực và hỗ trợ doanh nghiệp phát triển sản phẩm mới.

Vì vậy, quản trị dữ liệu, chất lượng dữ liệu, khả năng liên thông và bảo vệ dữ liệu là những điều kiện quan trọng của kinh tế đô thị số.

Nền tảng số giúp kết nối dữ liệu với hoạt động kinh tế

Nền tảng số là lớp trung gian giúp kết nối dữ liệu, ứng dụng và các chủ thể trong hệ sinh thái đô thị. Thành phần này có thể bao gồm nền tảng tích hợp dữ liệu, nền tảng điện toán đám mây, hệ thống bản đồ số, nền tảng thanh toán, nền tảng thương mại điện tử hoặc các hệ thống điều hành và chia sẻ dữ liệu.

Cơ chế tạo giá trị của nền tảng nằm ở khả năng kết nối nhiều bên trên cùng một hệ sinh thái. Khi dữ liệu và dịch vụ được tích hợp, doanh nghiệp có thể tiếp cận thị trường và nguồn dữ liệu thuận lợi hơn, trong khi cơ quan quản lý có thêm công cụ để điều phối hoạt động đô thị.

Một nền tảng hiệu quả vì thế không chỉ cần nhiều chức năng. Nó còn phải có khả năng tích hợp, mở rộng, trao đổi dữ liệu và bảo đảm an toàn trong quá trình vận hành.

Chủ thể và hoạt động kinh tế số là nơi tạo ra giá trị

Công nghệ chỉ tạo ra tác động kinh tế khi được chuyển thành hoạt động sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng cụ thể. Thành phần này bao gồm doanh nghiệp, hộ kinh doanh, người lao động, người tiêu dùng, nhà đầu tư và các tổ chức tham gia thị trường đô thị.

Các hoạt động kinh tế có thể được số hóa ở nhiều khâu như:

·         Thương mại điện tử và bán lẻ số

·         Thanh toán số

·         Marketing và phân phối số

·         Logistics và giao nhận

·         Sản xuất thông minh

·         Tài chính và dịch vụ tài chính số

·         Kinh tế nền tảng

·         Khai thác dữ liệu để phát triển sản phẩm và dịch vụ mới

Vai trò của thành phần này là chuyển năng lực số thành năng suất, doanh thu, thị trường, mô hình kinh doanh và việc làm. Do đó, đánh giá chuyển đổi số kinh tế đô thị chỉ bằng số lượng hệ thống được triển khai sẽ chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả thực tế.

Dịch vụ số biến năng lực công nghệ thành giá trị đô thị

Dịch vụ số là lớp mà người dân và doanh nghiệp trực tiếp trải nghiệm. Thành phần này có thể bao gồm dịch vụ công trực tuyến, giao thông thông minh, thanh toán số, y tế số, giáo dục số, du lịch số, logistics số và các dịch vụ tiện ích đô thị được cung cấp trên môi trường số.

Cơ chế tạo giá trị của dịch vụ số nằm ở việc giảm chi phí giao dịch, rút ngắn thời gian xử lý và nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ. Ví dụ, một quy trình được số hóa từ đăng ký, xác thực, thanh toán đến nhận kết quả có thể loại bỏ nhiều bước trung gian so với quy trình xử lý thủ công.

Tuy nhiên, số hóa một quy trình chưa chắc đã làm quy trình hiệu quả hơn. Nếu chỉ chuyển biểu mẫu giấy thành biểu mẫu điện tử nhưng vẫn giữ nguyên các bước xử lý không cần thiết, giá trị chuyển đổi sẽ hạn chế.

Quản trị và thể chế số quyết định khả năng vận hành bền vững

Quản trị và thể chế là thành phần bảo đảm các nguồn lực số được sử dụng đúng mục đích và có thể mở rộng lâu dài. Nội dung này bao gồm cơ chế quản trị dữ liệu, tiêu chuẩn và khả năng liên thông, an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu, phân quyền truy cập, trách nhiệm của các bên và cơ chế phối hợp giữa khu vực công với khu vực tư.

Đây cũng là lớp giúp xử lý các giới hạn của chuyển đổi số. Một hệ thống có thể tạo ra lượng dữ liệu lớn nhưng nếu thiếu quy định về quyền truy cập, trách nhiệm sử dụng hoặc bảo mật thì giá trị kinh tế có thể đi kèm rủi ro.

Vì vậy, quản trị số không nên được xem là phần bổ sung sau công nghệ. Nó là điều kiện để hạ tầng, dữ liệu, nền tảng và dịch vụ có thể vận hành thống nhất và tạo giá trị ổn định.

Các thành phần liên kết với nhau như thế nào?

Sáu thành phần trên không hoạt động độc lập mà tạo thành một chuỗi giá trị:

Hạ tầng số → Dữ liệu → Nền tảng số → Hoạt động kinh tế → Dịch vụ số → Giá trị và hiệu quả đô thị

Quản trị và thể chế số bao trùm toàn bộ chuỗi này để bảo đảm tính an toàn, liên thông và bền vững.

Điều đó cũng cho thấy một đô thị không thể đạt chuyển đổi số kinh tế chỉ bằng cách đầu tư vào một thành phần riêng lẻ. Hạ tầng tốt nhưng dữ liệu phân mảnh sẽ hạn chế khả năng khai thác. Dữ liệu phong phú nhưng thiếu nền tảng tích hợp sẽ khó chuyển thành dịch vụ. Công nghệ hiện đại nhưng doanh nghiệp và người dân không sử dụng thì tác động kinh tế vẫn thấp.

Do đó, vai trò của từng thành phần cần được đánh giá trong mối quan hệ với khả năng tạo giá trị, mức độ kết nối và hiệu quả sử dụng nguồn lực đô thị.

Chuyển đổi số trong kinh tế đô thị về bản chất là một hệ sinh thái gồm hạ tầng số, dữ liệu, nền tảng số, các chủ thể và hoạt động kinh tế số, dịch vụ số, cùng quản trị và thể chế số. Trong đó, hạ tầng cung cấp năng lực kết nối, dữ liệu tạo nguồn lực thông tin, nền tảng kết nối các bên, hoạt động kinh tế tạo ra giá trị, dịch vụ đưa giá trị đến người dùng và quản trị bảo đảm toàn bộ hệ thống vận hành an toàn, liên thông và bền vững. Vì vậy, hiệu quả chuyển đổi số nên được nhìn từ khả năng các thành phần phối hợp để tạo ra giá trị kinh tế thực tế, thay vì chỉ đo bằng mức độ ứng dụng công nghệ