Đặc điểm chuyển đổi số kinh tế đô thị gồm những gì?

Với cách tiếp cận này, đặc điểm chuyển đổi số kinh tế đô thị có thể nhận diện qua các nhóm nổi bật sau.

Chuyển đổi số gắn chặt với dữ liệu đô thị

Đặc điểm đầu tiên là dữ liệu trở thành một nguồn lực quan trọng của hoạt động kinh tế đô thị. Dữ liệu có thể phát sinh từ giao thông, dân cư, tiêu dùng, bất động sản, năng lượng, môi trường, hoạt động doanh nghiệp và các dịch vụ đô thị.

Điểm đáng chú ý không nằm ở việc thành phố có nhiều dữ liệu, mà ở khả năng thu thập, chuẩn hóa, kết nối, phân tích và sử dụng dữ liệu. Khi các nguồn dữ liệu được liên thông, doanh nghiệp và cơ quan quản lý có thể nhận diện nhu cầu, phân bổ nguồn lực và điều chỉnh hoạt động nhanh hơn.

OECD xem dữ liệu và quản trị dữ liệu là nền tảng quan trọng của đô thị thông minh, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu về chất lượng dữ liệu, khả năng chia sẻ, khả năng tương tác giữa các hệ thống và bảo vệ dữ liệu.

Chuyển từ số hóa từng hoạt động sang kết nối cả hệ sinh thái

Một đặc điểm khác là chuyển đổi số kinh tế đô thị có tính liên kết hệ thống cao.

Nếu số hóa đơn lẻ chỉ giải quyết một công đoạn, chuyển đổi số hướng tới kết nối nhiều chủ thể và nhiều lĩnh vực: chính quyền, doanh nghiệp, người dân, tài chính, thương mại, giao thông, hạ tầng và dịch vụ công.

Chẳng hạn, dữ liệu giao thông có thể liên quan đến quy hoạch, logistics, thương mại và sử dụng hạ tầng. Vì vậy, giá trị của chuyển đổi số không chỉ nằm ở từng ứng dụng riêng biệt mà còn nằm ở khả năng cho các hệ thống trao đổi dữ liệu và phối hợp hoạt động.

World Bank cũng xác định dữ liệu, hạ tầng số, thể chế và năng lực số của con người là những cấu phần nền tảng để thành phố chuyển từ số hóa các chức năng riêng lẻ sang các dịch vụ và quản lý đô thị tích hợp.

Làm thay đổi mô hình và phương thức kinh doanh đô thị

Chuyển đổi số không chỉ cải thiện quy trình hiện có mà còn có thể làm thay đổi cách tạo và cung cấp giá trị kinh tế.

Nền tảng số giúp doanh nghiệp tiếp cận khách hàng, kết nối cung – cầu, thanh toán, quản lý vận hành và khai thác dữ liệu theo những cách khác trước. Trong kinh tế đô thị, điều này đặc biệt rõ ở thương mại điện tử, logistics, tài chính số, dịch vụ theo nền tảng và các mô hình kinh doanh dựa trên dữ liệu.

Vì vậy, khi nhận diện chuyển đổi số, không nên chỉ đặt câu hỏi “đã sử dụng phần mềm hay chưa”, mà cần xem xét liệu công nghệ số có làm thay đổi quy trình tạo giá trị, quan hệ giữa các bên hoặc mô hình vận hành hay không.

Có tính thời gian thực và khả năng phản ứng nhanh

Hệ thống số cho phép đô thị thu thập và xử lý dữ liệu với tần suất cao hơn, từ đó tăng khả năng phản ứng trước những thay đổi của nhu cầu và điều kiện vận hành.

Ví dụ, dữ liệu giao thông có thể hỗ trợ điều chỉnh tổ chức giao thông; dữ liệu tiêu thụ năng lượng có thể hỗ trợ quản lý phụ tải; dữ liệu về nhu cầu dịch vụ có thể giúp cơ quan quản lý hoặc doanh nghiệp điều chỉnh nguồn lực.

OECD ghi nhận các công nghệ như IoT, cảm biến, dữ liệu không gian và bản sao số đang được sử dụng để tạo dữ liệu gần thời gian thực, phục vụ quản lý giao thông, quy hoạch, an toàn, môi trường và nhiều chức năng đô thị khác.

Điều này tạo ra một đặc điểm quan trọng: chu kỳ ra quyết định được rút ngắn, nhưng đồng thời yêu cầu hệ thống dữ liệu phải đủ chính xác, cập nhật và có khả năng xử lý phù hợp.

Phụ thuộc mạnh vào hạ tầng số và khả năng liên thông

Chuyển đổi số kinh tế đô thị không thể tách khỏi hạ tầng kỹ thuật. Mạng viễn thông, điện toán đám mây, nền tảng dữ liệu, thiết bị IoT, hệ thống định vị và các nền tảng số tạo thành lớp cơ sở để dữ liệu và dịch vụ hoạt động.

Tuy nhiên, có hạ tầng vẫn chưa đủ. Các hệ thống còn phải liên thông và tương thích. Nếu mỗi cơ quan hoặc doanh nghiệp sử dụng một hệ thống dữ liệu riêng, khác chuẩn và khó trao đổi, đô thị có thể tạo ra nhiều “ốc đảo dữ liệu”, làm giảm giá trị của chuyển đổi số.

World Bank chỉ ra rằng việc thiếu chia sẻ, tích hợp và duy trì dữ liệu, cũng như thiếu các nền tảng hài hòa hóa dữ liệu giữa các hệ thống, là những trở ngại đáng kể đối với quy hoạch và quản lý đô thị dựa trên dữ liệu.

Gắn với thay đổi quản trị, thể chế và năng lực con người

Một đặc điểm quan trọng khác là chuyển đổi số kinh tế đô thị không phải bài toán công nghệ thuần túy.

Khi dữ liệu được chia sẻ giữa nhiều cơ quan và doanh nghiệp, cần xác định rõ ai được thu thập, sử dụng, chia sẻ và bảo vệ dữ liệu; dữ liệu nào được mở; dữ liệu nào phải hạn chế truy cập; trách nhiệm của từng bên được phân định ra sao.

Bên cạnh đó, người lao động, doanh nghiệp và cán bộ quản lý phải có năng lực số phù hợp. Nếu công nghệ phát triển nhưng năng lực sử dụng và quản trị không theo kịp, hiệu quả chuyển đổi sẽ bị hạn chế.

OECD nhấn mạnh các yếu tố như quản trị dữ liệu, bảo vệ quyền riêng tư, khả năng tương tác, phối hợp giữa các cấp chính quyền và sự tham gia của các bên liên quan là những điều kiện quan trọng để chuyển đổi số đô thị tạo ra giá trị thực tế.

Hướng tới hiệu quả kinh tế nhưng phải đi cùng tính bao trùm và bền vững

Chuyển đổi số kinh tế đô thị thường hướng tới các kết quả như tăng năng suất, giảm chi phí giao dịch, nâng cao chất lượng dịch vụ, sử dụng hạ tầng hiệu quả hơn và tạo ra các mô hình kinh doanh mới.

Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế không phải tiêu chí duy nhất. Một hệ thống số có thể tạo ra lợi ích lớn nhưng đồng thời phát sinh rủi ro về khoảng cách số, quyền riêng tư, an toàn dữ liệu hoặc khả năng tiếp cận của những nhóm dân cư có năng lực số thấp.

Do đó, đặc điểm của chuyển đổi số đô thị cần được nhìn trong mối quan hệ giữa hiệu quả – đổi mới – bao trùm – an toàn – bền vững. Quan điểm này cũng phù hợp với định hướng phát triển đô thị thông minh bền vững tại Việt Nam, trong đó chuyển đổi số được đặt trong bài toán phát triển và quản lý đô thị rộng hơn.

Tóm lại, đặc điểm chuyển đổi số kinh tế đô thị có thể nhận diện qua sáu điểm cốt lõi: lấy dữ liệu làm nguồn lực, kết nối các hệ thống và chủ thể, làm thay đổi mô hình kinh doanh, tăng khả năng vận hành theo thời gian thực, phụ thuộc vào hạ tầng và khả năng liên thông, đồng thời đòi hỏi thay đổi về quản trị và năng lực con người. Điểm quan trọng nhất là không nên đồng nhất chuyển đổi số với việc đưa công nghệ vào từng hoạt động riêng lẻ. Bản chất của quá trình này nằm ở việc dùng công nghệ và dữ liệu để thay đổi cách nền kinh tế đô thị vận hành, phối hợp và tạo ra giá trị.