Chuyển đổi số trong kinh tế đô thị là gì?

Trong cách tiếp cận này, đô thị thông minh trở thành một phương thức thúc đẩy cả kinh tế số và kinh tế đô thị. Bộ Xây dựng cũng xác định mối liên hệ giữa đô thị thông minh, dữ liệu, hạ tầng số và năng lực quản trị là nền tảng để nâng cao hiệu quả phát triển đô thị.

Chuyển đổi số làm thay đổi kinh tế đô thị theo cơ chế nào?

Cơ chế cơ bản có thể hiểu theo một chuỗi:

Dữ liệu → Phân tích → Quyết định → Hành động → Đo lường → Tối ưu hóa

Trước đây, nhiều hoạt động đô thị được quản lý qua hồ sơ giấy, dữ liệu phân tán và quy trình xử lý theo từng cơ quan. Khi dữ liệu được số hóa và kết nối, thành phố có thể theo dõi hoạt động hạ tầng, giao thông, tài sản công, thủ tục hành chính hoặc nhu cầu dịch vụ theo thời gian gần thực.

Giá trị kinh tế xuất hiện khi dữ liệu không chỉ được lưu trữ mà được dùng để thay đổi quyết định. Chẳng hạn, thông tin về lưu lượng giao thông có thể hỗ trợ điều phối hạ tầng; dữ liệu tài sản công giúp phát hiện tài sản chưa được khai thác hiệu quả; dữ liệu về nhu cầu dịch vụ có thể giúp doanh nghiệp điều chỉnh cách cung cấp sản phẩm.

Một đặc điểm quan trọng là chuyển đổi số không thể chỉ dựa vào công nghệ. UN-Habitat nhấn mạnh chuyển đổi số ở quy mô đô thị còn đòi hỏi năng lực tổ chức, cơ chế phối hợp và cách bố trí thể chế phù hợp, đặc biệt khi các vấn đề đô thị vượt qua ranh giới của từng địa phương hoặc từng cơ quan.

Những thay đổi cốt lõi của kinh tế đô thị khi chuyển đổi số

Thay đổi lớn nhất là kinh tế đô thị dần chuyển từ mô hình vận hành dựa nhiều vào tài sản vật chất và quy trình riêng lẻ sang mô hình kết hợp giữa tài sản vật chất, hạ tầng số và dữ liệu.

Từ tài sản đô thị sang tài sản đô thị có dữ liệu

Một tuyến đường, hệ thống chiếu sáng, bãi đỗ xe, công trình công cộng hay hệ thống thoát nước không còn chỉ được xem là tài sản vật lý. Khi được gắn với cảm biến, dữ liệu vận hành và hệ thống phân tích, những tài sản này có thể được theo dõi hiệu suất và bảo trì chủ động hơn.

Đây là lý do hạ tầng số và dữ liệu ngày càng trở thành một phần của năng lực cạnh tranh đô thị. Nghị định 269/2025/NĐ-CP về phát triển đô thị thông minh đã đưa các nội dung như hạ tầng số, hạ tầng kỹ thuật đô thị thông minh, khả năng tương tác và an toàn, an ninh thông tin vào phạm vi điều chỉnh.

Từ dịch vụ truyền thống sang dịch vụ dựa trên nền tảng

Chuyển đổi số mở rộng khả năng cung cấp dịch vụ qua nền tảng số. Một dịch vụ đô thị có thể được thiết kế dựa trên dữ liệu nhu cầu, tự động hóa một phần quy trình và đo lường kết quả thay vì chỉ kiểm tra việc hoàn thành thủ tục.

Điều này cũng tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái đô thị thông qua thương mại điện tử, tài chính số, logistics thông minh và các dịch vụ dựa trên dữ liệu. Định hướng phát triển đô thị của Việt Nam hiện cũng nhấn mạnh phát triển kinh tế đô thị dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Từ quản lý phản ứng sang quản lý dựa trên dữ liệu

Khi dữ liệu được cập nhật liên tục, chính quyền có thể chuyển dần từ xử lý sau khi sự cố xảy ra sang dự báo, phát hiện sớm và phân bổ nguồn lực theo nhu cầu.

Thực tế tại Việt Nam cho thấy các công cụ số đang được áp dụng cho quản lý tài sản công, cấp phép và ứng phó ngập lụt. Một chương trình do SECO và Ngân hàng Thế giới hỗ trợ tại TP.HCM, Đà Nẵng và Huế ghi nhận các kết quả như phản ứng nhanh hơn với ngập lụt, tinh gọn quy trình cấp phép và thu hồi tài sản công, qua đó góp phần mở ra tác động đến đầu tư, việc làm và chất lượng dịch vụ.

Chuyển đổi số tạo giá trị kinh tế đô thị như thế nào?

Giá trị không chỉ nằm ở việc giảm giấy tờ hay tiết kiệm thời gian xử lý. Về bản chất, chuyển đổi số có thể tác động tới năng suất, chi phí giao dịch, khả năng khai thác tài sản và tốc độ ra quyết định.

Khi một quy trình được số hóa và liên thông, chi phí tìm kiếm, truyền đạt và xử lý thông tin có thể giảm. Khi dữ liệu được dùng để tối ưu hóa tài sản và hạ tầng, cùng một nguồn lực vật chất có thể được khai thác hiệu quả hơn. Khi doanh nghiệp có dữ liệu về nhu cầu, họ có thể thiết kế sản phẩm và dịch vụ phù hợp hơn với từng khu vực hoặc nhóm khách hàng.

Một tầng thay đổi khác là sự xuất hiện của các mô hình kinh doanh mới. Nền tảng số có thể kết nối nhiều nhóm người dùng; dữ liệu có thể trở thành đầu vào cho dịch vụ mới; các hệ thống thanh toán, logistics và dịch vụ công số có thể tạo ra các chuỗi giá trị liên kết thay vì hoạt động tách biệt.

Tuy nhiên, không nên đồng nhất mọi khoản đầu tư công nghệ với tăng trưởng kinh tế. Công nghệ chỉ tạo giá trị khi giải quyết được một vấn đề vận hành cụ thể, dữ liệu đủ chất lượng và cơ chế quản trị cho phép kết quả được chuyển thành quyết định hoặc dịch vụ thực tế.

Chuyển đổi số trong kinh tế đô thị khác gì với việc xây dựng đô thị thông minh?

Hai khái niệm có quan hệ chặt chẽ nhưng không hoàn toàn đồng nhất.

Chuyển đổi số nhấn mạnh quá trình thay đổi bằng công nghệ, dữ liệu, quy trình và năng lực tổ chức.

Đô thị thông minh nhấn mạnh trạng thái và mô hình vận hành đô thị trong đó dữ liệu, hạ tầng số, công nghệ và quản trị được tích hợp để cải thiện hiệu quả, chất lượng dịch vụ và khả năng ứng phó.

Vì vậy, một thành phố có thể có nhiều phần mềm nhưng chưa thực sự chuyển đổi số nếu các hệ thống vẫn tách rời, dữ liệu không liên thông và quyết định vẫn vận hành theo cách cũ. Ngược lại, chuyển đổi số hiệu quả có thể trở thành nền tảng để hình thành các mô hình đô thị thông minh có khả năng phản hồi, đo lường và tối ưu hóa tốt hơn. Bộ Xây dựng mô tả mối quan hệ này theo hướng chuyển đổi số cung cấp các công cụ như AI, IoT và hạ tầng dữ liệu dùng chung, còn đô thị thông minh là môi trường để những công cụ đó tạo ra hiệu quả quản trị và dịch vụ.

Điều kiện và giới hạn của chuyển đổi số trong kinh tế đô thị

Chuyển đổi số không tự động tạo ra hiệu quả chỉ vì một đô thị đầu tư nhiều công nghệ. Có ít nhất ba điều kiện quyết định kết quả.

Thứ nhất, dữ liệu phải có khả năng kết nối và sử dụng được. Nếu dữ liệu nằm trong các hệ thống riêng biệt, thiếu chuẩn chung hoặc không thể chia sẻ theo thẩm quyền, giá trị của hệ sinh thái số sẽ bị hạn chế. Bộ Xây dựng xác định chuẩn hóa hạ tầng và dữ liệu là điều kiện quan trọng trong phát triển đô thị thông minh.

Thứ hai, công nghệ phải gắn với bài toán kinh tế và quản trị cụ thể. Một hệ thống phân tích dữ liệu chỉ có giá trị khi giúp cải thiện một quyết định, giảm một chi phí, nâng hiệu suất một tài sản hoặc nâng chất lượng một dịch vụ có thể đo lường.

Thứ ba, phải có năng lực tổ chức và cơ chế phối hợp. Các vấn đề như giao thông, môi trường, tài sản công hoặc logistics thường liên quan đến nhiều cơ quan và khu vực. Nếu chỉ số hóa từng đơn vị riêng lẻ mà không giải quyết sự phối hợp, đô thị có thể có nhiều hệ thống số nhưng vẫn vận hành phân mảnh.

Khung pháp lý tại Việt Nam cũng đang được hoàn thiện theo hướng coi phát triển đô thị thông minh là một lĩnh vực có yêu cầu riêng về quy hoạch, tiêu chuẩn, khả năng tương tác, an toàn thông tin và hạ tầng số. Nghị định 269/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 14/10/2025 và được hướng dẫn thêm bởi Thông tư 03/2026/TT-BXD.

Ý nghĩa thực tiễn của chuyển đổi số đối với kinh tế đô thị

Nhìn từ góc độ kinh tế, chuyển đổi số không nên được đánh giá chủ yếu bằng số lượng ứng dụng hay hệ thống công nghệ được triển khai. Cách đánh giá có ý nghĩa hơn là xem đô thị đã thay đổi được cách sử dụng nguồn lực, cách tạo giá trị và cách ra quyết định đến đâu.

Một hệ sinh thái chuyển đổi số có giá trị khi dữ liệu giúp chính quyền phân bổ nguồn lực tốt hơn, doanh nghiệp giảm chi phí và phát triển dịch vụ mới, còn người dân tiếp cận dịch vụ thuận tiện hơn. Ở cấp độ cao hơn, dữ liệu và hạ tầng số có thể trở thành năng lực sản xuất mới của đô thị, tương tự như hạ tầng giao thông, năng lượng hay viễn thông nhưng với vai trò kết nối và tối ưu hóa các nguồn lực khác.

Do đó, thay đổi cốt lõi của chuyển đổi số trong kinh tế đô thị không phải là “đưa đô thị lên mạng”, mà là chuyển từ vận hành dựa trên thông tin phân tán sang vận hành dựa trên dữ liệu được kết nối, đo lường và sử dụng để ra quyết định. Đây cũng là nền tảng để đô thị nâng cao năng suất, phát triển dịch vụ mới và hướng tới mô hình tăng trưởng hiệu quả, bền vững hơn.

Chuyển đổi số trong kinh tế đô thị vì vậy nên được nhìn như một quá trình thay đổi mô hình vận hành kinh tế của thành phố, trong đó công nghệ chỉ là công cụ, còn dữ liệu, năng lực quản trị, khả năng phối hợp và giá trị tạo ra cho nền kinh tế mới là phần quyết định.