Phạm vi chuyển đổi số kinh tế đô thị gồm những hoạt động nào?

Phạm vi này vì thế khá rộng, nhưng không phải không có ranh giới. Trọng tâm nằm ở những hoạt động kinh tế mà dữ liệu có thể giúp doanh nghiệp, cơ quan quản lý và các chủ thể đô thị ra quyết định nhanh hơn, tổ chức nguồn lực tốt hơn, giảm chi phí giao dịch và nâng chất lượng vận hành. Từ góc nhìn đó, có thể hình dung chuỗi chuyển đổi theo hướng: dữ liệu → nền tảng → giao dịch → vận hành → phân tích → tối ưu

Chuyển đổi số kinh tế đô thị bắt đầu từ dữ liệu và hạ tầng số

Muốn số hóa hoạt động kinh tế, đô thị trước hết phải có nền tảng dữ liệu và hạ tầng cho phép dữ liệu được thu thập, kết nối, chia sẻ và khai thác. Đây là lớp nền, không phải toàn bộ đích đến.

Dữ liệu có thể hình thành từ doanh nghiệp, giao dịch thương mại, giao thông, tài sản, xây dựng, năng lượng, cấp thoát nước, môi trường, logistics hoặc các hoạt động sử dụng không gian đô thị. Giá trị của lớp dữ liệu này tăng lên khi các nguồn thông tin không còn tồn tại rời rạc mà có thể liên kết để phục vụ một quyết định cụ thể.

Hạ tầng đi kèm gồm mạng kết nối, điện toán đám mây, các nền tảng dùng chung, hệ thống định danh, cơ sở dữ liệu và những công nghệ thu thập dữ liệu như cảm biến hoặc Internet vạn vật. OECD cũng xem dữ liệu đô thị và các công nghệ như IoT, dữ liệu không gian địa lý, camera hay bản sao số là nền tảng giúp thành phố xử lý các bài toán về giao thông, an toàn, quy hoạch và dịch vụ.

Điểm cần phân biệt là có dữ liệu chưa đồng nghĩa đã chuyển đổi số. Một hệ thống chỉ ghi nhận dữ liệu nhưng vẫn để các đơn vị xử lý thủ công, không liên thông và không dùng kết quả phân tích để điều chỉnh hoạt động thì mới dừng ở số hóa một phần.

Dữ liệu trở thành đầu vào của quyết định kinh tế

Trong kinh tế đô thị, dữ liệu có thể được dùng để dự báo nhu cầu, phát hiện điểm nghẽn, phân bổ phương tiện, theo dõi tài sản, tối ưu chuỗi cung ứng hoặc đánh giá hiệu quả sử dụng hạ tầng.

Ví dụ, dữ liệu vị trí và lưu lượng giao thông có thể hỗ trợ doanh nghiệp logistics điều chỉnh tuyến giao hàng. Dữ liệu tiêu thụ điện có thể giúp tòa nhà hoặc cơ sở sản xuất nhận diện thời điểm sử dụng năng lượng bất hợp lý. Dữ liệu về mặt bằng, lưu lượng khách và giao dịch có thể hỗ trợ doanh nghiệp bán lẻ đánh giá vị trí kinh doanh.

Ở đây, giá trị kinh tế không nằm trong bản thân dữ liệu mà nằm ở khả năng biến dữ liệu thành thông tin có thể hành động.

Những hoạt động sản xuất, kinh doanh và thương mại được chuyển lên môi trường số

Đây là lớp gần nhất với khái niệm kinh tế số trong đô thị. Phạm vi có thể bao gồm các hoạt động mà doanh nghiệp sử dụng công nghệ số để tạo sản phẩm, cung ứng dịch vụ, giao dịch với khách hàng hoặc tổ chức vận hành nội bộ.

Trong sản xuất, chuyển đổi số có thể đi từ quản lý đơn hàng, kho và nguyên liệu đến giám sát thiết bị, lập kế hoạch sản xuất, kiểm soát chất lượng và phân tích hiệu suất. Với doanh nghiệp dịch vụ, trọng tâm có thể là quản lý khách hàng, đặt chỗ, thanh toán, chăm sóc sau bán và khai thác dữ liệu hành vi.

Trong thương mại, các hoạt động như bán hàng đa kênh, thương mại điện tử, thanh toán số, quản lý tồn kho, quản lý quan hệ khách hàng và tiếp thị dựa trên dữ liệu đều nằm trong phạm vi này. Chương trình chuyển đổi số quốc gia của Việt Nam cũng xác định kinh tế số ngành, lĩnh vực bao gồm hoạt động chuyển đổi số trong các ngành, trong đó có thương mại điện tử.

Không chỉ số hóa khâu bán hàng

Một doanh nghiệp không thực sự chuyển đổi chỉ vì có website hoặc mở kênh bán trực tuyến. Mức độ chuyển đổi sâu hơn nằm ở việc dữ liệu từ bán hàng có quay trở lại phục vụ dự báo nhu cầu, điều chỉnh tồn kho, lập kế hoạch cung ứng và quyết định đầu tư hay không.

Nói cách khác, chuyển đổi số kinh tế đô thị không dừng ở điểm chạm với khách hàng mà đi vào cả chuỗi tạo giá trị phía sau.

Giao thông, logistics và chuỗi cung ứng là một phạm vi quan trọng

Đô thị là nơi tập trung mật độ cao của hàng hóa, người lao động, phương tiện và dịch vụ. Vì vậy, số hóa dòng di chuyển có tác động trực tiếp đến chi phí và năng suất của kinh tế đô thị.

Trong giao thông, các hoạt động có thể bao gồm giám sát lưu lượng, quản lý bãi đỗ, điều phối phương tiện, thu phí, phân tích nhu cầu đi lại và hỗ trợ điều hành theo dữ liệu thời gian thực.

Trong logistics, chuyển đổi số có thể đi vào quản lý đơn hàng, định tuyến, theo dõi phương tiện, quản lý kho, kiểm soát giao nhận và kết nối giữa các mắt xích của chuỗi cung ứng. Định hướng phát triển logistics của Việt Nam cũng gắn chuyển đổi số với nâng cao năng lực cạnh tranh, kết nối chuỗi cung ứng và phát triển hạ tầng giao thông, công nghệ thông tin.

Giá trị của số hóa ở đây thường thể hiện khá rõ: giảm thời gian chờ, giảm quãng đường không cần thiết, tăng khả năng sử dụng phương tiện và làm cho dòng hàng hóa vận động minh bạch hơn.

Bất động sản, xây dựng và quản lý tài sản đô thị cũng nằm trong phạm vi chuyển đổi số

Kinh tế đô thị không thể tách khỏi đất đai, công trình, nhà ở, mặt bằng kinh doanh và các tài sản hạ tầng. Vì vậy, số hóa những đối tượng này là một phần quan trọng của phạm vi chuyển đổi.

Trong bất động sản, dữ liệu có thể được sử dụng để quản lý danh mục tài sản, hồ sơ giao dịch, tình trạng khai thác, nhu cầu thuê và hiệu quả sử dụng mặt bằng. Trong xây dựng, chuyển đổi số có thể liên quan đến mô hình thông tin công trình, quản lý tiến độ, kiểm soát khối lượng, giám sát hiện trường và quản lý vòng đời tài sản.

Với tài sản đô thị, mục tiêu lớn hơn là tạo ra một hồ sơ số có khả năng được cập nhật theo thời gian thay vì phụ thuộc vào nhiều bộ hồ sơ tách rời. Khi tài sản được gắn với dữ liệu vị trí, tình trạng, lịch sử bảo trì và chi phí vận hành, việc lập kế hoạch đầu tư hoặc sửa chữa có thể dựa trên bằng chứng thay vì chỉ dựa vào kiểm tra thủ công.

Đây cũng là nơi ranh giới giữa chuyển đổi số kinh tế và quản trị đô thị bắt đầu giao nhau. Hoạt động quản lý tài sản chỉ nên được xem là một phần của phạm vi kinh tế đô thị khi nó trực tiếp hỗ trợ khai thác nguồn lực, giảm chi phí vận hành, cải thiện hiệu quả đầu tư hoặc tạo điều kiện cho hoạt động kinh doanh.

Năng lượng, nước, chất thải và tiện ích đô thị được số hóa để tối ưu vận hành

Các hệ thống điện, nước, chiếu sáng, thu gom chất thải và những tiện ích đô thị có ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí hoạt động của doanh nghiệp cũng như chất lượng môi trường kinh doanh.

Chuyển đổi số trong nhóm này thường tập trung vào đo lường, giám sát, dự báo và điều khiển. Đồng hồ thông minh có thể tạo dữ liệu tiêu thụ theo thời gian. Cảm biến có thể phát hiện bất thường trong mạng lưới. Hệ thống phân tích có thể nhận diện khu vực tiêu thụ cao hoặc các điểm có nguy cơ phát sinh sự cố.

Điểm quan trọng là số hóa vận hành tạo ra giá trị khi giúp giảm lãng phí hoặc nâng độ tin cậy của dịch vụ. Chẳng hạn, dữ liệu có thể cho phép đơn vị vận hành phát hiện sớm rò rỉ nước, điều chỉnh lịch thu gom hoặc tối ưu phân bổ năng lượng theo nhu cầu.

Nhóm hoạt động này thường không tạo ra doanh thu theo cách trực tiếp như bán hàng trực tuyến, nhưng lại tác động đến cấu trúc chi phí của cả nền kinh tế đô thị. Vì vậy, chúng vẫn thuộc phạm vi cần xem xét.

Từ dịch vụ công đến môi trường kinh doanh: phần nào thuộc kinh tế đô thị?

Đây là ranh giới dễ gây nhầm lẫn nhất.

Chuyển đổi số đô thị có phạm vi rộng hơn chuyển đổi số kinh tế đô thị. Một thành phố có thể số hóa y tế, giáo dục, an ninh, phản ánh hiện trường hoặc các dịch vụ dân cư. Tuy nhiên, không phải mọi hoạt động đó đều là hoạt động kinh tế đô thị theo nghĩa hẹp.

Phần giao thoa nằm ở những dịch vụ công có tác động trực tiếp đến hoạt động kinh doanh, đầu tư và phân bổ nguồn lực. Chẳng hạn, số hóa thủ tục cấp phép có thể rút ngắn thời gian gia nhập thị trường; dữ liệu quy hoạch có thể giúp doanh nghiệp đánh giá khả năng phát triển dự án; quản lý tài sản công bằng dữ liệu có thể nâng hiệu quả khai thác nguồn lực.

Một ví dụ gần đây tại Việt Nam cho thấy tác động này có thể đo lường được. Một sáng kiến được Ngân hàng Thế giới hỗ trợ tại TP.HCM, Đà Nẵng và Huế triển khai các giải pháp số gắn với quản lý tài sản công và dịch vụ đô thị. Một nền tảng hỗ trợ ứng phó ngập lụt tại TP.HCM giúp thời gian tổng hợp báo cáo giảm từ 2 giờ xuống 90 phút, tương đương giảm 25%, đồng thời tạo dữ liệu phục vụ quy hoạch và ra quyết định dài hạn.

Điều đó cho thấy ranh giới không nằm ở việc hệ thống thuộc “cơ quan nhà nước” hay “doanh nghiệp”, mà nằm ở chức năng kinh tế mà dữ liệu và công nghệ đang làm thay đổi.

Phạm vi chuyển đổi số kinh tế đô thị có thể nhìn theo chuỗi từ dữ liệu đến vận hành

Thay vì ghi nhớ một danh sách ngành dài, có thể xác định phạm vi theo chuỗi hoạt động:

Tạo dữ liệu → Kết nối dữ liệu → Phân tích → Giao dịch → Điều hành → Tối ưu

Ở lớp đầu, doanh nghiệp và đô thị tạo ra dữ liệu từ giao dịch, tài sản, phương tiện, thiết bị và hạ tầng.

Ở lớp tiếp theo, dữ liệu được chuẩn hóa và kết nối để các hệ thống có thể trao đổi thông tin. Đây là điều kiện quan trọng vì dữ liệu bị chia cắt thường làm giảm đáng kể giá trị của toàn bộ hệ thống.

Sau đó, dữ liệu được phân tích để phục vụ dự báo và quyết định. Kết quả có thể tác động vào giao dịch kinh tế như bán hàng, thanh toán, đặt dịch vụ hoặc phân phối hàng hóa. Cuối cùng, thông tin quay trở lại hoạt động vận hành để điều chỉnh nguồn lực theo thực tế.

Đây là lý do một hệ thống chỉ cung cấp dashboard đẹp mắt chưa chắc đã tạo ra chuyển đổi số thực chất. Điểm hoàn tất của chuyển đổi nằm ở thay đổi trong cách công việc được thực hiện và quyết định được đưa ra, không phải ở số lượng phần mềm được triển khai.

Nên xác định phạm vi chuyển đổi số kinh tế đô thị như thế nào cho đúng?

Một phạm vi tốt cần đủ rộng để không bỏ sót các động lực kinh tế quan trọng, nhưng đủ chặt để không biến mọi hoạt động số trong thành phố thành “kinh tế đô thị”.

Có thể dùng bốn câu hỏi để kiểm tra:

1.    Hoạt động này có liên quan trực tiếp đến tạo ra, phân phối, trao đổi hoặc sử dụng giá trị kinh tế không?

2.    Dữ liệu hoặc công nghệ số có làm thay đổi cách hoạt động đó được tổ chức không?

3.    Kết quả có thể quan sát ở chi phí, năng suất, doanh thu, thời gian, chất lượng dịch vụ, mức sử dụng tài sản hoặc khả năng ra quyết định không?

4.    Hoạt động đó có phục vụ trực tiếp cho hệ sinh thái sản xuất, kinh doanh, hạ tầng và dịch vụ của đô thị không?

Nếu câu trả lời chủ yếu là “có”, hoạt động đó có cơ sở để nằm trong phạm vi chuyển đổi số kinh tế đô thị.

Ngược lại, những nội dung chỉ liên quan đến ứng dụng công nghệ nhưng không tạo tác động rõ ràng đến hoạt động kinh tế nên được xem xét ở phạm vi chuyển đổi số đô thị hoặc xã hội số rộng hơn.

Phạm vi chuyển đổi số kinh tế đô thị vì thế không phải một danh sách cố định gồm vài ngành nghề. Nó là một hệ sinh thái hoạt động, trong đó dữ liệu và công nghệ số được đưa vào quá trình tạo giá trị, giao dịch và vận hành đô thị. Từ dữ liệu, hạ tầng số và nền tảng dùng chung, phạm vi mở sang sản xuất, thương mại, logistics, bất động sản, xây dựng, năng lượng, tiện ích và các hoạt động quản lý tài sản có tác động trực tiếp đến hiệu quả kinh tế. Khi dữ liệu thực sự được dùng để điều chỉnh quyết định và tối ưu vận hành, chuyển đổi số mới chuyển từ “số hóa” sang tạo ra giá trị kinh tế thực tế.