Năng lực số là gì trong chuyển đổi số?

Năng lực số là khả năng sử dụng công nghệ số một cách chủ động, có hiểu biết, có phê phán và có trách nhiệm để học tập, làm việc, giao tiếp, giải quyết vấn đề và tham gia vào môi trường số

Điểm quan trọng là năng lực số không chỉ nằm ở thao tác với một thiết bị hay phần mềm. Một người có thể sử dụng thành thạo một ứng dụng nhưng vẫn có năng lực số hạn chế nếu không biết đánh giá nguồn thông tin, quản lý dữ liệu, nhận diện rủi ro hoặc lựa chọn công nghệ phù hợp với mục tiêu

Theo cách tiếp cận của các khung năng lực số như DigComp, năng lực số được hình thành từ kiến thức, kỹ năng và thái độ. DigComp 3.0 tiếp tục duy trì cách tiếp cận này và tích hợp năng lực liên quan đến AI, an toàn mạng, quyền số, sức khỏe và khả năng xử lý thông tin sai lệch

Vì vậy, khi hỏi “năng lực số là gì”, có thể hiểu ngắn gọn: đó là khả năng biến dữ liệu và công nghệ số thành hành động có giá trị, đúng mục tiêu và có trách nhiệm

Năng lực số được hình thành từ những thành phần nào?

Năng lực số có thể được nhìn qua các nhóm năng lực liên kết với nhau thay vì một kỹ năng đơn lẻ

·         Tìm kiếm và đánh giá thông tin, dữ liệu: Biết xác định nhu cầu thông tin, tìm dữ liệu phù hợp, kiểm tra độ tin cậy, so sánh và quản lý dữ liệu

·         Giao tiếp và cộng tác số: Biết sử dụng nền tảng số để trao đổi, chia sẻ, phối hợp công việc và quản lý hiện diện số phù hợp với bối cảnh

·         Tạo và xử lý nội dung số: Có khả năng tạo, chỉnh sửa, kết hợp nội dung số và hiểu các yêu cầu liên quan đến bản quyền, giấy phép hoặc quy tắc sử dụng

·         An toàn và trách nhiệm: Biết bảo vệ thiết bị, dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư và tài khoản; đồng thời nhận diện các rủi ro trong môi trường số

·         Giải quyết vấn đề bằng công nghệ: Biết xác định vấn đề, lựa chọn công cụ phù hợp, khắc phục sự cố và sử dụng công nghệ để cải thiện quy trình hoặc tạo cách làm mới

Các nhóm này có quan hệ với nhau. Chẳng hạn, một nhân viên muốn dùng dữ liệu để hỗ trợ quyết định không chỉ cần biết mở bảng tính, mà còn phải biết dữ liệu đến từ đâu, có đáng tin hay không, xử lý thế nào và kết quả có thể dẫn đến quyết định gì

Dữ liệu và công nghệ liên kết với năng lực số như thế nào?

Trong chuyển đổi số, dữ liệu là đầu vào quan trọng còn công nghệ là phương tiện để thu thập, lưu trữ, xử lý, chia sẻ và khai thác dữ liệu. Năng lực số nằm ở khả năng kết nối hai yếu tố này thành một quy trình có ý nghĩa

Có thể hình dung theo chuỗi:

Dữ liệu → Đánh giá → Phân tích → Lựa chọn công nghệ → Hành động → Đánh giá kết quả

Ví dụ, một doanh nghiệp có dữ liệu bán hàng nhưng chưa chắc đã có năng lực số tốt. Người sử dụng dữ liệu còn phải biết phân loại dữ liệu, nhận ra dữ liệu thiếu hoặc sai, chọn công cụ phân tích phù hợp và diễn giải kết quả trước khi đưa ra quyết định

Điều này cho thấy năng lực số không nằm ở việc sở hữu nhiều công nghệ mà ở khả năng sử dụng công nghệ đúng mục đích và dựa trên dữ liệu đủ tin cậy

Vì sao năng lực số là nền tảng của chuyển đổi số?

Chuyển đổi số không chỉ là đưa phần mềm hoặc nền tảng mới vào tổ chức. Công nghệ chỉ tạo ra giá trị khi con người biết sử dụng, phối hợp và điều chỉnh cách làm dựa trên công nghệ đó

Năng lực số tác động đến chuyển đổi số ở ba điểm chính

Thứ nhất, năng lực số biến công cụ thành năng lực vận hành. Cùng một hệ thống số nhưng kết quả khác nhau tùy khả năng của người dùng trong việc khai thác tính năng, dữ liệu và quy trình

Thứ hai, năng lực số giúp con người ra quyết định dựa trên thông tin. Khi biết tìm, đánh giá và diễn giải dữ liệu, người dùng có cơ sở tốt hơn để nhận diện vấn đề và lựa chọn phương án

Thứ ba, năng lực số giúp tổ chức thích nghi khi công nghệ thay đổi. Công cụ có thể thay đổi nhanh, nhưng khả năng học công nghệ mới, đánh giá rủi ro và giải quyết vấn đề giúp con người không phụ thuộc hoàn toàn vào một nền tảng cụ thể

Vì vậy, có thể xem năng lực số là lớp kết nối giữa con người, dữ liệu, công nghệ và quy trình trong quá trình chuyển đổi số

Năng lực số có những giới hạn nào cần hiểu đúng?

Một số cách hiểu dễ dẫn đến đánh giá sai về năng lực số

Biết dùng phần mềm không đồng nghĩa có năng lực số cao. Thao tác kỹ thuật chỉ là một phần. Người dùng còn phải biết đánh giá thông tin, lựa chọn công cụ, xử lý vấn đề và sử dụng công nghệ có trách nhiệm

Có thiết bị và quyền truy cập không đồng nghĩa có năng lực số. Khả năng tiếp cận công nghệ là điều kiện cần, nhưng năng lực được thể hiện qua cách một người khai thác công nghệ và dữ liệu

Biết dùng AI không đồng nghĩa hiểu AI. Năng lực số trong bối cảnh hiện nay còn liên quan đến khả năng đánh giá đầu ra, nhận diện giới hạn, bảo vệ dữ liệu và sử dụng AI phù hợp với mục đích

Năng lực số không phải một trạng thái cố định. Khi công nghệ, phương thức làm việc và rủi ro số thay đổi, năng lực cũng cần được cập nhật

Do đó, đánh giá năng lực số nên tập trung vào khả năng thực hiện một nhiệm vụ trong bối cảnh cụ thể, thay vì chỉ đếm số phần mềm mà một người biết sử dụng

Làm thế nào để nhận biết năng lực số trong thực tế?

Một người có năng lực số không nhất thiết phải là chuyên gia công nghệ. Dấu hiệu rõ hơn nằm ở cách họ xử lý một nhiệm vụ số từ đầu đến cuối

Có thể quan sát qua các câu hỏi:

·         Có xác định đúng thông tin và dữ liệu cần thiết hay không

·         Có kiểm tra nguồn và độ tin cậy trước khi sử dụng hay không

·         Có chọn công cụ phù hợp với mục tiêu thay vì dùng công cụ theo thói quen hay không

·         Có biết xử lý sự cố hoặc tìm phương án thay thế khi công nghệ không hoạt động như mong đợi hay không

·         Có bảo vệ dữ liệu, quyền riêng tư và tài khoản trong quá trình làm việc hay không

·         Có đánh giá được kết quả do công nghệ hoặc AI tạo ra trước khi sử dụng hay không

·         Có thể học và thích nghi khi công cụ, quy trình hoặc môi trường số thay đổi hay không

Với cá nhân, năng lực số giúp làm việc và học tập hiệu quả hơn. Với tổ chức, đây là một trong những điều kiện để các hệ thống số, dữ liệu và công nghệ thực sự được đưa vào vận hành thay vì chỉ tồn tại trên giấy

Từ góc nhìn đó, nâng cao năng lực số không nên bắt đầu bằng việc học thật nhiều công cụ, mà nên bắt đầu từ nhu cầu công việc, loại dữ liệu cần xử lý và vấn đề cần giải quyết

Năng lực số là khả năng sử dụng dữ liệu và công nghệ để hiểu, đánh giá, hành động và thích nghi trong môi trường số. Trong chuyển đổi số, đây là năng lực giúp con người biến công nghệ từ một công cụ bên ngoài thành một phần của cách làm việc và ra quyết định

Hiểu đúng năng lực số là gì vì thế cũng là hiểu rằng chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện của nền tảng, phần mềm hay hạ tầng. Giá trị cuối cùng phụ thuộc vào việc con người có đủ khả năng khai thác dữ liệu, sử dụng công nghệ đúng mục tiêu, nhận diện giới hạn và chịu trách nhiệm với kết quả hay không.