Đầu tư đô thị và phát triển dài hạn liên hệ thế nào?

Mối liên hệ giữa đầu tư đô thị và phát triển dài hạn nằm ở quá trình tích lũy tài sản và hình thành mạng lưới. Khi các tài sản được lựa chọn đúng, kết nối tốt và vận hành bền vững, chúng làm giảm chi phí giao dịch, mở rộng khả năng tiếp cận việc làm và dịch vụ, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tập trung và đổi mới, đồng thời nâng chất lượng sống. Ngược lại, đầu tư sai vị trí, thiếu kết nối hoặc không đủ nguồn lực bảo trì có thể tạo ra chi phí cố định kéo dài và hạn chế lựa chọn phát triển trong tương lai.

Đầu tư đô thị định hình quỹ đạo phát triển dài hạn ra sao?

Quan hệ giữa đầu tư và phát triển đô thị không đơn thuần là “chi nhiều thì phát triển nhanh”. Đầu tư tác động đến thành phố thông qua việc thay đổi năng lực của hệ thống đô thị.

Một tuyến giao thông mới có thể rút ngắn thời gian tiếp cận khu việc làm. Hạ tầng điện, nước và số ổn định làm giảm gián đoạn sản xuất. Nhà ở và dịch vụ công ở vị trí phù hợp giúp lao động tiếp cận cơ hội kinh tế với chi phí thấp hơn. Những thay đổi này tích lũy dần và ảnh hưởng đến năng suất, thu nhập, giá trị đất, dòng vốn tư nhân cũng như vị trí các hoạt động kinh tế.

Tầm quan trọng của cơ chế này càng rõ khi quy mô đô thị hóa tăng. World Bank cho biết hơn một nửa dân số thế giới hiện sống tại đô thị, các thành phố tạo ra khoảng 80% GDP toàn cầu và gần 7/10 dân số thế giới được dự báo sẽ sống ở khu vực đô thị vào năm 2050. Điều đó khiến chất lượng của các quyết định đầu tư hôm nay có khả năng ảnh hưởng đến kết quả phát triển trong nhiều thập kỷ.

Vì vậy, đầu tư đô thị nên được nhìn như một quyết định về quỹ đạo phát triển, chứ không chỉ là một khoản chi xây dựng. Công trình tạo ra năng lực mới; năng lực mới thay đổi hành vi của hộ gia đình và doanh nghiệp; những thay đổi này tiếp tục tác động đến cấu trúc và sức cạnh tranh của đô thị.

Đầu tư tác động đến năng suất và sức cạnh tranh bằng cơ chế nào?

Một trong những kênh quan trọng nhất là giảm chi phí kết nối.

Doanh nghiệp hoạt động hiệu quả hơn khi có thể tiếp cận nhanh lao động, khách hàng, nhà cung cấp, năng lượng và dữ liệu. Người lao động có nhiều lựa chọn việc làm hơn khi mạng lưới giao thông mở rộng phạm vi tiếp cận. Khi nhiều hoạt động kinh tế có thể tương tác trong cùng một thị trường lao động và kinh doanh, đô thị có khả năng tận dụng lợi ích của sự tập trung.

Nghiên cứu của OECD về hạ tầng và tăng trưởng cho thấy đầu tư vào hạ tầng mạng có thể hỗ trợ tăng trưởng dài hạn thông qua tích lũy vốn, hiệu ứng mạng lưới, lợi thế quy mô và tăng cạnh tranh. Tuy nhiên, tác động không giống nhau giữa mọi ngành và mọi quốc gia; OECD cũng ghi nhận khả năng đầu tư quá mức khi tài sản được sử dụng kém hiệu quả.

Điều này tạo ra một ranh giới quan trọng: hạ tầng có giá trị khi nó giải quyết được một nút thắt thực tế của hệ thống đô thị. Xây thêm đường nhưng không cải thiện khả năng tiếp cận, mở rộng mạng lưới nhưng nhu cầu sử dụng thấp, hoặc tạo công trình mới trong khi tài sản hiện hữu xuống cấp có thể khiến vốn đầu tư tăng mà năng suất không tăng tương ứng.

Quản trị cũng tham gia trực tiếp vào cơ chế này. Phân tích của OECD về các thành phố tại năm quốc gia cho thấy năng suất có xu hướng cao hơn ở những đô thị lớn, nhưng sự phân mảnh trong quản trị vùng đô thị có liên hệ với mức năng suất thấp hơn; tác động bất lợi này được giảm bớt khi tồn tại cơ chế quản trị cấp đô thị phù hợp.

Như vậy, năng suất dài hạn không chỉ phụ thuộc vào số lượng tài sản được tạo ra mà còn phụ thuộc vào việc mạng lưới đó có được quy hoạch và quản trị như một hệ thống thống nhất hay không.

Đầu tư thay đổi cấu trúc không gian và chất lượng sống thế nào?

Hạ tầng đô thị làm thay đổi tính hấp dẫn tương đối giữa các địa điểm.

Khi một khu vực được kết nối tốt hơn với trung tâm việc làm, trường học hoặc dịch vụ, nhu cầu đất đai và phát triển tại khu vực đó có thể tăng. Khi nước sạch, thoát nước, điện và đường giao thông được mở rộng, những khu vực trước đây khó phát triển có thể trở thành nơi phù hợp hơn cho cư trú và hoạt động kinh tế.

Do đó, đầu tư vừa phục vụ cấu trúc đô thị hiện tại, vừa tạo ra cấu trúc đô thị tương lai.

Tác động này không chỉ mang tính kinh tế. Chất lượng hạ tầng và dịch vụ quyết định người dân phải dành bao nhiêu thời gian cho đi lại, có tiếp cận được nước sạch hay không, mức độ an toàn trước ngập lụt ra sao và khả năng tiếp cận việc làm có đồng đều giữa các khu vực hay không.

OECD năm 2026 lưu ý rằng tăng trưởng và năng suất cao ở đô thị không tự động chuyển thành thịnh vượng cho mọi nhóm dân cư. Khoảng cách về việc làm, nhà ở, dịch vụ và tiện ích nếu kéo dài có thể gây tổn thất về năng suất, làm tăng sức ép lên ngân sách và suy yếu gắn kết xã hội.

Vì thế, một dự án có thể mang lại hiệu quả kỹ thuật nhưng vẫn tạo kết quả dài hạn kém nếu lợi ích chỉ tập trung vào một số khu vực trong khi chi phí tiếp cận của phần còn lại của thành phố tăng lên.

Đầu tư đô thị dài hạn cần xem đồng thời hai câu hỏi: tài sản tạo ra bao nhiêu năng lực mới và năng lực đó được phân bổ cho ai.

Vì sao các quyết định đầu tư hôm nay có thể “khóa” tương lai đô thị?

Phần lớn hạ tầng đô thị có tuổi đời dài và rất khó thay đổi sau khi được xây dựng. Đây là lý do đầu tư đô thị có tính phụ thuộc đường đi rất mạnh.

Nếu một đô thị phát triển theo mô hình mật độ thấp và phụ thuộc nhiều vào phương tiện cá nhân, hệ thống đường, bãi đỗ xe, mạng kỹ thuật và khoảng cách giữa các chức năng sẽ dần được thiết kế theo mô hình đó. Chuyển sang một cấu trúc khác sau vài thập kỷ thường tốn kém hơn nhiều so với việc định hướng đúng ngay từ đầu.

Cơ chế tương tự xuất hiện đối với khả năng chống chịu. Công trình đặt tại khu vực rủi ro, hệ thống thoát nước thiếu công suất hoặc mạng năng lượng dễ bị gián đoạn có thể tạo ra chi phí khắc phục lặp đi lặp lại. Ngược lại, đầu tư tính trước rủi ro khí hậu và nhu cầu tương lai giúp giảm khả năng phải cải tạo sớm.

World Bank ước tính việc xây dựng các đô thị có khả năng chống chịu và phát thải thấp tại các nước thu nhập thấp và trung bình cần khoảng 256–821 tỷ USD mỗi năm đến năm 2050, tương đương khoảng 0,8–2,6% GDP cộng gộp của nhóm quốc gia này. Báo cáo nhấn mạnh rằng đây không chỉ là chi phí khí hậu bổ sung mà còn là những khoản đầu tư nền tảng để đô thị vận hành, tăng năng suất và phát triển bền vững.

Ý nghĩa thực tế là chi phí đầu tư ban đầu không thể là tiêu chí duy nhất. Một phương án rẻ hơn khi xây dựng nhưng gây chi phí vận hành, ùn tắc, rủi ro hoặc cải tạo lớn trong tương lai có thể đắt hơn nếu tính toàn bộ vòng đời.

Điều kiện nào giúp đầu tư tạo giá trị dài hạn?

Hiệu quả dài hạn hình thành khi đầu tư được quản lý như một chu trình, thay vì một tập hợp dự án riêng lẻ.

Đầu tư phải xuất phát từ nhu cầu và nút thắt

Vốn nên được phân bổ vào nơi mà việc thiếu năng lực đang cản trở hoạt động của đô thị. Điều này đòi hỏi phân biệt giữa nhu cầu thực với mong muốn xây thêm công trình.

Một thành phố thiếu chất lượng dịch vụ có thể cần nâng cấp và bảo trì tài sản hiện hữu nhiều hơn là xây mới.

Dự án phải được nhìn trong toàn bộ mạng lưới

Hiệu quả của một tài sản phụ thuộc vào những tài sản liên quan. Giao thông công cộng khó phát huy đầy đủ giá trị nếu khu dân cư và việc làm phát triển tách xa điểm tiếp cận. Hệ thống thoát nước mới cũng khó giải quyết ngập nếu quy hoạch đất tiếp tục làm mất không gian trữ nước.

Đầu tư dài hạn vì thế cần sự phối hợp giữa giao thông, đất đai, nhà ở, hạ tầng kỹ thuật và dịch vụ.

Phải tính cả vận hành và bảo trì

Tạo tài sản chỉ là bước đầu tiên. Không có nguồn lực bảo trì, công trình sẽ suy giảm chất lượng và làm giảm lợi ích ban đầu.

World Bank chỉ ra rằng năng lực quản lý đầu tư yếu, kế hoạch phân mảnh, tài chính thiếu ổn định và bảo trì không đầy đủ có thể dẫn đến thiếu đầu tư hoặc chất lượng tài sản thấp; khoảng trống dịch vụ sau đó làm giảm năng suất đô thị, hạn chế tạo việc làm và khả năng thu hút vốn tư nhân.

Quản trị và tài chính phải đủ sức đi cùng tài sản

Các chính quyền địa phương và vùng giữ vai trò rất lớn trong đầu tư công. Theo OECD, chính quyền cấp dưới trung ương thực hiện gần 60% tổng đầu tư công tại các nước OECD tính bình quân. Vì vậy, năng lực chuẩn bị dự án, phối hợp giữa các cấp chính quyền, huy động vốn và quản lý tài sản ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả đầu tư.

Điều này cũng giải thích tại sao hai đô thị chi cùng một lượng vốn có thể nhận được kết quả rất khác nhau.

Nên đánh giá đầu tư đô thị bằng kết quả nào thay vì chỉ nhìn vốn bỏ ra?

Đánh giá phát triển dài hạn cần chuyển trọng tâm từ đầu vào sang kết quả mà tài sản tạo ra.

Tổng vốn đầu tư cho biết quy mô nguồn lực đã sử dụng nhưng không cho biết đô thị có vận hành tốt hơn hay không. Một cách đánh giá phù hợp hơn là xem dự án tạo ra thay đổi gì trong hệ thống.

Có thể xem xét một số nhóm kết quả trực tiếp:

·         Khả năng tiếp cận: Người dân có tiếp cận việc làm và dịch vụ nhanh hơn hay không

·         Năng suất: Doanh nghiệp có giảm chi phí vận hành, logistics hoặc gián đoạn hay không

·         Chất lượng dịch vụ: Độ tin cậy của điện, nước, giao thông và hạ tầng thiết yếu có cải thiện hay không

·         Khả năng chống chịu: Thiệt hại và gián đoạn do thiên tai hoặc khí hậu có giảm hay không

·         Tính bao trùm: Lợi ích có đến được các nhóm dân cư và khu vực khác nhau hay không

·         Hiệu quả vòng đời: Giá trị tạo ra có đủ bù chi phí xây dựng, vận hành, bảo trì và thay thế hay không

·         Sức khỏe tài khóa: Thành phố có đủ khả năng tài chính để duy trì tài sản mà không tạo áp lực ngân sách quá lớn hay không

Cách tiếp cận này giúp tránh một hiểu nhầm phổ biến: coi số lượng dự án hoặc quy mô vốn là dấu hiệu tự thân của phát triển.

Đầu tư chỉ tạo ra phát triển dài hạn khi tài sản mới làm tăng năng lực thực của đô thị và giá trị đó tiếp tục tồn tại sau khi giai đoạn xây dựng kết thúc.

Đầu tư đô thị và phát triển dài hạn có quan hệ trực tiếp nhưng không tuyến tính. Đầu tư có thể nâng năng suất, mở rộng khả năng tiếp cận, cải thiện chất lượng sống, định hướng cấu trúc không gian và tăng khả năng chống chịu vì nó tạo ra những tài sản và mạng lưới mà thành phố sử dụng trong thời gian dài.

Tuy nhiên, quy mô vốn không bảo đảm kết quả. Giá trị dài hạn phụ thuộc vào lựa chọn đúng nhu cầu, sự kết nối giữa các dự án, quản trị liên ngành, khả năng vận hành và bảo trì, cũng như việc tính đầy đủ chi phí và lợi ích trong suốt vòng đời tài sản. Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất không phải đô thị đầu tư bao nhiêu, mà là khoản đầu tư đó làm thay đổi năng lực phát triển của đô thị như thế nào trong nhiều năm sau.