Các nhóm đầu tư đô thị theo mục tiêu thực hiện

Sự phân chia không dựa đơn thuần vào loại công trình, nguồn vốn hay chủ thể thực hiện. Một hoạt động diễn ra trong đô thị cần được xem xét theo mục tiêu chi phối quyết định đầu tư: tạo lợi nhuận cho nhà đầu tư hay tạo lợi ích kinh tế - xã hội và nâng cao phúc lợi cho cộng đồng.

Căn cứ phân loại đầu tư đô thị theo mục tiêu

Phân loại theo mục tiêu trả lời câu hỏi: nguồn lực được bỏ ra nhằm đạt kết quả chủ yếu nào?

Đây là tiêu thức khác với việc phân loại dự án theo lĩnh vực, quy mô, tính chất xây dựng hay nguồn vốn. Chẳng hạn, pháp luật về đầu tư công có thể phân loại dự án căn cứ vào tính chất hoặc mức độ quan trọng và quy mô; đó không phải là phân loại theo mục tiêu đầu tư.

Khi lấy mục tiêu làm tiêu thức, yếu tố quyết định là lợi ích mà hoạt động đầu tư hướng đến. Nếu nguồn lực được sử dụng nhằm thực hiện hoạt động kinh doanh và thu lợi nhuận, đó là đầu tư kinh doanh. Nếu nguồn lực chủ yếu được sử dụng để thực hiện mục tiêu kinh tế - xã hội, phục vụ cộng đồng và nâng cao phúc lợi thay vì lấy lợi nhuận làm đích chính, đó là đầu tư công ích hay đầu tư phi lợi nhuận.

Vì vậy, không nên đồng nhất “mục tiêu đầu tư” với “đối tượng được đầu tư”. Hai dự án cùng liên quan đến hạ tầng hoặc dịch vụ đô thị vẫn có thể khác nhau về mục tiêu thực hiện.

Đầu tư kinh doanh hướng đến mục tiêu lợi nhuận

Đầu tư kinh doanh là nhóm đầu tư sử dụng nguồn lực để tiến hành hoạt động kinh doanh với mục tiêu thu lợi nhuận.

Trong môi trường đô thị, logic của nhóm này là chuyển vốn và các nguồn lực hiện tại thành tài sản, hàng hóa hoặc dịch vụ có khả năng tạo doanh thu và lợi ích kinh tế cho nhà đầu tư. Do đó, quyết định đầu tư thường gắn chặt với khả năng khai thác thương mại của dự án.

Mục tiêu lợi nhuận cũng ảnh hưởng trực tiếp đến cách đánh giá dự án. Chủ đầu tư phải quan tâm đến quan hệ giữa nguồn lực bỏ ra, dòng tiền dự kiến, khả năng thu hồi vốn, chi phí và kết quả kinh doanh. Một dự án tạo ra giá trị xã hội nhưng không đáp ứng yêu cầu kinh tế mà nhà đầu tư đặt ra có thể không đạt mục tiêu kinh doanh ban đầu.

Điều này không có nghĩa đầu tư kinh doanh không tạo lợi ích cho đô thị. Một hoạt động đầu tư vì lợi nhuận vẫn có thể tạo việc làm, cung cấp hàng hóa và dịch vụ hoặc hình thành tài sản phục vụ hoạt động đô thị. Điểm phân biệt nằm ở mục tiêu trực tiếp chi phối quyết định đầu tư, chứ không phải ở việc dự án có hay không có tác động xã hội.

Đầu tư công ích hướng đến lợi ích xã hội

Đầu tư công ích, hay đầu tư phi lợi nhuận, là việc sử dụng nguồn lực mà mục tiêu chủ yếu không phải thu lợi nhuận trực tiếp cho chủ thể đầu tư, mà nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội và nâng cao phúc lợi cho người dân.

Trong đô thị, nhu cầu về hạ tầng và dịch vụ công cộng tạo ra nhiều trường hợp mà giá trị xã hội của khoản đầu tư quan trọng hơn khả năng sinh lời trực tiếp. Cơ sở hạ tầng kinh tế có thể bao gồm đường bộ, đường sắt, cấp nước, thoát nước hoặc các tiện ích; hạ tầng xã hội có thể bao gồm trường học và bệnh viện.

Cơ chế đánh giá nhóm đầu tư này vì thế khác đầu tư kinh doanh. Nếu chỉ nhìn vào lợi nhuận tài chính trực tiếp, có thể đánh giá không đầy đủ giá trị của dự án. Cần xem xét kết quả kinh tế - xã hội mà nguồn lực tạo ra, chẳng hạn khả năng đáp ứng nhu cầu thiết yếu, cải thiện điều kiện sống hoặc cung cấp hạ tầng cần thiết cho hoạt động của đô thị.

Tuy nhiên, “công ích” không đồng nghĩa với việc không cần quan tâm đến hiệu quả sử dụng vốn. Việc không lấy lợi nhuận làm mục tiêu chính chỉ làm thay đổi loại kết quả cần ưu tiên đánh giá, chứ không loại bỏ yêu cầu sử dụng nguồn lực hợp lý.

Khác biệt cốt lõi giữa đầu tư kinh doanh và đầu tư công ích

Điểm khác biệt quan trọng nhất giữa hai nhóm nằm ở mục tiêu ưu tiên.

Ranh giới này cần được hiểu theo mục tiêu chi phối, không nên áp dụng máy móc theo tên dự án. Một dự án có ý nghĩa xã hội chưa chắc là đầu tư công ích nếu mục tiêu trực tiếp của chủ thể thực hiện vẫn là khai thác kinh doanh để sinh lợi. Ngược lại, một dự án có thể tạo ra một số khoản thu nhưng vẫn mang tính công ích nếu mục tiêu trung tâm là cung cấp lợi ích công cộng.

Mục tiêu đầu tư ảnh hưởng đến cách đánh giá dự án đô thị

Việc xác định đúng nhóm mục tiêu có ý nghĩa thực tế vì nó quyết định loại kết quả cần được dùng để đánh giá hoạt động đầu tư.

Với đầu tư kinh doanh, câu hỏi trung tâm là nguồn lực được sử dụng có tạo ra kết quả kinh tế phù hợp với mục tiêu sinh lời của nhà đầu tư hay không. Vì vậy, các yếu tố về doanh thu, chi phí, khả năng thu hồi vốn và hiệu quả kinh doanh có vai trò trực tiếp.

Với đầu tư công ích, phạm vi đánh giá phải rộng hơn lợi ích tài chính của đơn vị thực hiện. Giá trị của khoản đầu tư còn nằm ở lợi ích kinh tế - xã hội và mức độ đáp ứng nhu cầu cộng đồng.

Đây cũng là lý do không nên sử dụng cùng một thước đo mục tiêu cho mọi khoản đầu tư đô thị. Một dự án công ích có thể không hấp dẫn nếu chỉ nhìn vào lợi nhuận trực tiếp nhưng vẫn cần thiết xét theo lợi ích xã hội; trong khi một dự án kinh doanh phải chứng minh được khả năng tạo kết quả kinh tế phù hợp với nguồn lực mà nhà đầu tư bỏ ra.

Cần tránh nhầm phân loại theo mục tiêu với các tiêu thức khác

“Đầu tư kinh doanh” và “đầu tư công ích” phản ánh mục tiêu sử dụng nguồn lực, không phải một hệ thống phân loại toàn diện cho mọi đặc điểm của dự án đô thị.

Do đó, không thể từ việc một dự án thuộc đầu tư công, sử dụng ngân sách hay xây dựng hạ tầng mà tự động kết luận đó chính là một nhóm trong phân loại theo mục tiêu. Tương tự, loại công trình cũng không đủ để xác định mục tiêu đầu tư.

Cách xác định phù hợp là đi từ câu hỏi: kết quả nào là lý do chủ yếu khiến khoản đầu tư được thực hiện? Nếu trọng tâm là lợi nhuận từ kinh doanh, dự án thuộc nhóm đầu tư kinh doanh xét theo tiêu thức mục tiêu. Nếu trọng tâm là lợi ích kinh tế - xã hội và phúc lợi cộng đồng, dự án thuộc nhóm đầu tư công ích theo cùng tiêu thức.

Như vậy, đầu tư đô thị theo mục tiêu được chia thành hai nhóm cơ bản: đầu tư kinh doanh và đầu tư công ích (đầu tư phi lợi nhuận). Đầu tư kinh doanh lấy lợi nhuận làm mục tiêu trực tiếp, còn đầu tư công ích hướng chủ yếu đến lợi ích kinh tế - xã hội và nâng cao phúc lợi cộng đồng. Giá trị của cách phân loại này nằm ở việc xác định đúng mục tiêu chi phối khoản đầu tư, từ đó lựa chọn cách tổ chức và tiêu chí đánh giá phù hợp với bản chất của dự án.