Vì sao vai trò của đầu tư đô thị thúc đẩy phát triển kinh tế?

Cơ chế này đặc biệt quan trọng vì phần lớn hoạt động kinh tế hiện đại tập trung tại đô thị. World Bank cho biết các thành phố tạo ra khoảng 80% GDP toàn cầu và chiếm 88% số việc làm do khu vực tư nhân tạo mới trong giai đoạn 2010–2020. Vì vậy, khi đầu tư cải thiện được năng lực hoạt động của đô thị, lợi ích không dừng ở một công trình riêng lẻ mà có khả năng truyền sang năng suất, việc làm, đầu tư và tăng trưởng.

Tuy nhiên, không thể hiểu đơn giản rằng cứ tăng chi tiêu xây dựng đô thị thì kinh tế tự động tăng trưởng. Vai trò của đầu tư đô thị phụ thuộc vào việc vốn có được đưa đúng nơi, giải quyết đúng điểm nghẽn, kết nối với hệ thống hiện hữu và tạo ra lợi ích kinh tế lớn hơn chi phí đầu tư, vận hành cũng như các tác động ngoại ứng hay không.

Đầu tư đô thị tạo nền tảng vật chất cho hoạt động kinh tế

Vai trò cơ bản nhất của đầu tư đô thị là hình thành và nâng cấp hệ thống tài sản mà doanh nghiệp và người dân cần để tiến hành hoạt động kinh tế. Một nền kinh tế đô thị không thể vận hành hiệu quả nếu giao thông thường xuyên tắc nghẽn, điện và nước thiếu ổn định, kết nối số yếu hoặc các khu vực sản xuất – dịch vụ không thể tiếp cận thuận lợi.

Có thể nhìn cơ chế này theo chuỗi:

Đầu tư → hình thành hoặc cải thiện hạ tầng → tăng khả năng tiếp cận và năng lực phục vụ → giảm trở ngại đối với sản xuất, trao đổi và lao động → tạo điều kiện tăng năng suất và sản lượng.

Chẳng hạn, một tuyến giao thông mới không trực tiếp tạo ra toàn bộ giá trị kinh tế của khu vực mà nó đi qua. Giá trị dài hạn xuất hiện khi tuyến đường giúp người lao động tiếp cận nhiều việc làm hơn, doanh nghiệp tiếp cận thị trường nhanh hơn, hàng hóa giảm thời gian vận chuyển và các vị trí trước đây kém kết nối trở nên phù hợp cho hoạt động kinh doanh.

World Bank xác định năng lượng đáng tin cậy, mạng lưới giao thông hiệu quả và kết nối số vững chắc là những nền tảng của tăng trưởng và tạo việc làm; lợi ích của đầu tư hạ tầng có thể chuyển thành sản lượng, năng suất và việc làm cao hơn, đặc biệt ở nơi khoảng trống dịch vụ còn lớn.

Do đó, đầu tư đô thị có thể được hiểu như đầu tư vào năng lực sản xuất của không gian đô thị, chứ không chỉ là chi phí để tạo thêm công trình.

Đầu tư làm giảm chi phí giao dịch và mở rộng khả năng tiếp cận

Một thành phố có mật độ kinh tế cao chưa chắc đã có hiệu quả kinh tế cao. Nếu người lao động mất quá nhiều thời gian để đến nơi làm việc, hàng hóa di chuyển chậm hoặc doanh nghiệp khó kết nối với khách hàng và nhà cung cấp, lợi thế của sự tập trung đô thị sẽ bị suy giảm.

Đầu tư vào giao thông và các mạng lưới kết nối giải quyết trực tiếp vấn đề này bằng cách giảm “khoảng cách kinh tế” giữa các địa điểm.

Khi thời gian và chi phí di chuyển giảm, phạm vi mà doanh nghiệp có thể tuyển lao động, tìm khách hàng và lựa chọn nhà cung cấp được mở rộng. Tương tự, người lao động không còn bị giới hạn vào số việc làm nằm gần nơi cư trú mà có thể tiếp cận thị trường lao động lớn hơn.

Các dự án giao thông đô thị cho thấy cơ chế này có thể đo lường được. World Bank ghi nhận dự án Metro Line 5 tại São Paulo đã giảm khoảng 50% thời gian đi lại trung bình của người sử dụng; trong khi hạ tầng BRT được tài trợ tại Lagos giúp giảm khoảng 30% chi phí giao thông công cộng đối với khoảng 200.000 hành khách mỗi ngày trong giai đoạn được báo cáo.

Ý nghĩa kinh tế nằm ở phần thời gian, chi phí và khả năng tiếp cận được giải phóng. Một khoản đầu tư giao thông vì thế có thể tác động đồng thời đến thị trường lao động, thị trường hàng hóa và quyết định vị trí của doanh nghiệp.

Đầu tư đô thị giúp khai thác lợi ích kinh tế của sự tập trung

Một trong những lý do sâu hơn khiến đầu tư đô thị có thể thúc đẩy tăng trưởng là nó tạo điều kiện để kinh tế tập trung – agglomeration economies hoạt động.

Doanh nghiệp và người lao động tập trung trong một không gian có thể nhận được ba nhóm lợi ích quan trọng: chia sẻ nguồn lực, kết nối tốt hơn giữa cung và cầu, và học hỏi lẫn nhau.

Thứ nhất, nhiều doanh nghiệp cùng tập trung tạo đủ quy mô để chia sẻ những hạ tầng và dịch vụ có chi phí cố định lớn. Thứ hai, thị trường lao động lớn làm tăng khả năng người lao động phù hợp tìm được doanh nghiệp phù hợp. Thứ ba, khoảng cách địa lý gần tạo thuận lợi cho trao đổi kiến thức, đổi mới và lan tỏa phương thức sản xuất.

OECD tổng hợp bằng chứng cho thấy khi quy mô dân số đô thị tăng gấp đôi, năng suất có thể tăng khoảng 2–5% nhờ hiệu ứng tập trung, mặc dù mức độ thực tế phụ thuộc vào từng quốc gia và điều kiện đô thị.

Đầu tư đô thị đóng vai trò như điều kiện giúp khai thác lợi ích đó. Mật độ cao nhưng thiếu giao thông, điện, nước, không gian kinh doanh và dịch vụ phù hợp có thể chuyển từ lợi thế tập trung thành tắc nghẽn. Ngược lại, khi hạ tầng có đủ năng lực, nhiều người và doanh nghiệp có thể tương tác trong cùng một thị trường mà chi phí của mật độ không tăng quá nhanh.

Vì thế, vai trò của đầu tư không phải là tự mình tạo ra hiệu ứng tập trung, mà là giúp đô thị chuyển mật độ dân cư và mật độ doanh nghiệp thành năng suất kinh tế.

Đầu tư đô thị kích hoạt việc làm và dòng vốn tư nhân

Tác động của đầu tư đô thị còn diễn ra qua nhiều vòng thay vì kết thúc khi một dự án được xây dựng xong.

Ở vòng đầu tiên, hoạt động đầu tư tạo nhu cầu đối với xây dựng, vật liệu, thiết bị, tư vấn, vận tải và lao động. Đây là tác động trực tiếp và thường dễ quan sát nhất.

Ở vòng tiếp theo, hạ tầng sau khi đi vào vận hành thay đổi điều kiện kinh doanh. Một khu vực có khả năng tiếp cận tốt hơn, dịch vụ ổn định hơn và thị trường lớn hơn có thể trở nên hấp dẫn hơn đối với doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp đầu tư vào cửa hàng, văn phòng, nhà máy, logistics, dịch vụ hoặc bất động sản tại khu vực đó, vốn công ban đầu có thể kích hoạt thêm vốn tư nhân.

World Bank mô tả đầu tư giao thông theo đúng hai lớp tác động này: tạo việc làm trong giai đoạn xây dựng và tạo lợi ích năng suất dài hạn thông qua kết nối tốt hơn, qua đó ảnh hưởng đến cách con người làm việc, doanh nghiệp lựa chọn vị trí và hàng hóa được vận chuyển.

Điều này giải thích tại sao tác động kinh tế của đầu tư đô thị không nên chỉ được đánh giá bằng số việc làm tại công trường. Giá trị quan trọng hơn có thể nằm ở những hoạt động kinh tế mà công trình cho phép hình thành hoặc mở rộng sau đó.

Đầu tư có thể tái cấu trúc không gian và mở rộng nguồn lực phát triển đô thị

Hạ tầng còn làm thay đổi giá trị kinh tế của vị trí.

Một khu đất khó tiếp cận thường có khả năng khai thác thấp hơn một khu đất được kết nối tốt với trung tâm việc làm, mạng lưới giao thông và dịch vụ đô thị. Khi đầu tư công cải thiện khả năng tiếp cận, tiềm năng sử dụng đất có thể thay đổi, kéo theo hoạt động xây dựng, thương mại, dịch vụ và đầu tư tư nhân.

Đây là lý do phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng thường kết hợp hạ tầng vận tải với sử dụng đất có mật độ và chức năng phù hợp quanh các điểm trung chuyển. World Bank cũng xem cơ chế thu hồi một phần giá trị đất gia tăng từ phát triển đô thị là một phương thức có thể hỗ trợ tài chính cho đầu tư giao thông.

Cơ chế này tạo ra một vòng phản hồi tiềm năng:

Đầu tư hạ tầng → tăng khả năng tiếp cận → tăng sức hấp dẫn của vị trí → thúc đẩy hoạt động kinh tế và đầu tư → mở rộng cơ sở kinh tế và nguồn lực đô thị → tạo khả năng tái đầu tư.

Tuy nhiên, giá trị đất tăng không đồng nghĩa toàn bộ giá trị đó tự động trở thành nguồn lực công. Muốn tạo vòng quay đầu tư bền vững cần có quy hoạch sử dụng đất, cơ chế tài chính và năng lực quản trị phù hợp.

Hiệu quả kinh tế phụ thuộc vào chất lượng và cách phân bổ đầu tư

Điểm giới hạn quan trọng nhất là: đầu tư đô thị chỉ là động lực tăng trưởng khi khoản đầu tư tạo ra giá trị kinh tế tương xứng với nguồn lực sử dụng.

Hai dự án có cùng quy mô vốn có thể tạo ra kết quả rất khác nhau. Một dự án giải quyết đúng điểm nghẽn kết nối của khu vực có nhu cầu lớn có thể tạo lợi ích rộng. Một công trình ít được sử dụng, đặt sai vị trí hoặc không kết nối với mạng lưới hiện hữu có thể tạo tài sản nhưng không tạo ra mức tăng năng suất tương ứng.

World Bank nhấn mạnh rằng đầu tư hạ tầng cần được đánh giá theo lợi ích kinh tế – xã hội và hiệu quả sử dụng vốn; mức sinh lợi khác nhau đáng kể theo lĩnh vực và bối cảnh. Báo cáo của tổ chức này cũng chỉ ra rằng lựa chọn đầu tư có mục tiêu có thể tạo lợi ích tăng trưởng cao hơn đáng kể so với mở rộng thiếu trọng tâm.

Bên cạnh hiệu quả đầu tư còn tồn tại giới hạn của chính quá trình đô thị hóa. OECD lưu ý rằng lợi ích tập trung có thể bị bù trừ bởi giá đất và nhà ở cao hơn, chi phí sinh hoạt, ô nhiễm và tắc nghẽn.

Vì vậy, đánh giá vai trò của đầu tư đô thị phải đồng thời xem xét hai phía:

·         Lợi ích: Năng suất, khả năng tiếp cận, việc làm, kết nối thị trường, đầu tư tư nhân và khai thác hiệu quả không gian

·         Chi phí và giới hạn: Vốn đầu tư, vận hành và bảo trì, tắc nghẽn, tác động môi trường, giá đất, phân bổ lợi ích và rủi ro đầu tư sai địa điểm

Đây cũng là điểm phân biệt giữa đầu tư nhiều và đầu tư hiệu quả. Quy mô vốn không phải điều kiện đủ; cấu trúc, vị trí, chất lượng quản trị và mức độ kết nối của khoản đầu tư mới quyết định khả năng chuyển vốn thành tăng trưởng.

Vai trò của đầu tư đô thị đối với phát triển kinh tế nằm trong một chuỗi tác động có tính hệ thống: vốn đầu tư hình thành hạ tầng và dịch vụ, hạ tầng cải thiện khả năng tiếp cận, khả năng tiếp cận giảm chi phí và tăng tương tác kinh tế, từ đó tạo điều kiện nâng năng suất, mở rộng việc làm, thu hút vốn tư nhân và khai thác tốt hơn lợi thế tập trung của thành phố.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi các thành phố hiện tạo ra khoảng 80% GDP toàn cầu. Đầu tư vào đô thị vì thế không đơn thuần là đáp ứng nhu cầu xây dựng phát sinh từ tăng trưởng; trong những điều kiện phù hợp, chính nó có thể tạo ra năng lực để tăng trưởng tiếp tục diễn ra.

Tuy nhiên, quan hệ này không mang tính tự động. Đầu tư sai vị trí, thiếu kết nối, hiệu suất sử dụng thấp hoặc tạo chi phí ngoại ứng lớn có thể không tạo được động lực kinh tế mong muốn. Bởi vậy, bản chất của vai trò đầu tư đô thị không nằm ở việc chi bao nhiêu vốn, mà ở khả năng chuyển vốn thành khả năng tiếp cận, năng suất và cơ hội kinh tế lâu dài cho toàn bộ hệ thống đô thị.