Thay đổi động lực kinh tế đô thị diễn ra thế nào?

Động lực kinh tế đô thị không cố định mà dịch chuyển theo từng giai đoạn

Động lực kinh tế đô thị là nhóm yếu tố tạo ra khả năng thu hút hoạt động kinh tế, việc làm, đầu tư và năng lực tạo giá trị trong một đô thị. Những yếu tố này không giữ nguyên vai trò trong toàn bộ quá trình phát triển.

Ở giai đoạn đầu, lợi thế có thể đến từ vị trí giao thông, khả năng tiếp cận thị trường, quỹ đất, lao động và chi phí sản xuất. Khi quy mô đô thị tăng lên, các lợi thế này có thể thay đổi. Chi phí đất và chi phí lao động tăng, hạ tầng trở nên chịu áp lực, trong khi nhu cầu về dịch vụ, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao lớn hơn.

Khi đó, động lực tăng trưởng có thể chuyển sang các yếu tố tạo năng suất và giá trị gia tăng cao hơn. Điều quan trọng không phải là động lực cũ biến mất hoàn toàn, mà vai trò tương đối giữa các động lực thay đổi.

Có thể hình dung quá trình này theo chuỗi:

Lợi thế ban đầu → mở rộng hoạt động kinh tế → xuất hiện giới hạn → điều chỉnh cơ cấu → hình thành động lực mới

Do đó, thay đổi động lực kinh tế đô thị là một quá trình chuyển trọng tâm chứ không đơn giản là thay thế toàn bộ nền kinh tế cũ.

Động lực có thể chuyển từ khai thác lợi thế ban đầu sang sản xuất giá trị cao hơn

Quỹ đạo thay đổi thường phản ánh quá trình đô thị nâng dần mức độ phức tạp của nền kinh tế.

Ở giai đoạn đầu, đô thị có thể phát triển nhờ những lợi thế tương đối dễ khai thác như vị trí, đất đai, tài nguyên, lao động hoặc khả năng kết nối với các trung tâm tiêu thụ. Khi những lợi thế này được khai thác mạnh hơn, nền kinh tế có xu hướng tìm kiếm nguồn tăng trưởng mới.

Một số chuyển dịch thường gặp gồm:

·         Từ lợi thế vị trí sang lợi thế kết nối và mạng lưới

·         Từ sử dụng nhiều đất và lao động sang sử dụng nhiều vốn, công nghệ và kỹ năng

·         Từ sản xuất và xây dựng sang dịch vụ có giá trị gia tăng cao hơn

·         Từ lợi thế chi phí sang năng suất, chất lượng và đổi mới

·         Từ tăng trưởng dựa trên mở rộng quy mô sang tăng trưởng dựa trên hiệu quả

Điều này giải thích vì sao cùng một đô thị có thể trải qua nhiều giai đoạn với những nguồn tăng trưởng khác nhau. Nhà máy, bất động sản, bán lẻ, logistics, tài chính, giáo dục, công nghệ hay dịch vụ chuyên môn có thể lần lượt giữ vai trò lớn hơn tùy thời điểm.

Sự chuyển dịch cũng không nhất thiết diễn ra theo một đường thẳng. Một đô thị có thể duy trì sản xuất nhưng đồng thời phát triển mạnh các dịch vụ hỗ trợ, nghiên cứu, logistics và tài chính, qua đó tạo ra một cấu trúc kinh tế đa tầng hơn.

Vì sao động lực kinh tế đô thị thay đổi theo thời gian?

Sự thay đổi thường xuất hiện khi quan hệ giữa lợi ích, chi phí và khả năng tiếp cận nguồn lực của các hoạt động kinh tế không còn giống trước.

Có thể nhìn vào một số cơ chế chính.

Thứ nhất, chi phí tương đối thay đổi. Khi đất đai khan hiếm hơn, giá đất tăng hoặc chi phí lao động tăng, những ngành phụ thuộc nhiều vào các yếu tố này có thể giảm lợi thế tại khu vực trung tâm. Hoạt động sản xuất hoặc sử dụng diện tích lớn có thể dịch chuyển sang khu vực có chi phí phù hợp hơn, trong khi các hoạt động tạo giá trị cao trên một đơn vị diện tích có điều kiện phát triển.

Thứ hai, công nghệ làm thay đổi lợi thế vị trí. Công nghệ số, tự động hóa và hạ tầng kết nối có thể giảm một số chi phí giao dịch, đồng thời làm tăng giá trị của dữ liệu, kỹ năng và khả năng kết nối mạng lưới.

Thứ ba, cầu thị trường thay đổi. Khi mức thu nhập và cơ cấu tiêu dùng thay đổi, nhu cầu đối với giáo dục, y tế, tài chính, giải trí, dịch vụ chuyên môn và các sản phẩm có hàm lượng tri thức cao có thể tăng lên. Khi đó, cơ cấu hoạt động kinh tế đô thị cũng thay đổi theo.

Thứ tư, hiệu ứng tập trung có thể thay đổi. Đô thị không chỉ là nơi tập trung dân cư mà còn là nơi tập trung doanh nghiệp, lao động chuyên môn, hạ tầng và tri thức. Khi mạng lưới này đủ lớn, một số hoạt động có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa mạnh hơn, khiến lợi thế cạnh tranh chuyển từ tài sản vật chất sang hệ sinh thái kinh tế.

Vì vậy, thay đổi động lực không chỉ do một nguyên nhân. Nó thường là kết quả của nhiều biến số cùng thay đổi và tác động lẫn nhau.

Điều kiện nào quyết định một động lực mới có thể hình thành?

Một động lực mới không tự xuất hiện chỉ vì nhu cầu thị trường thay đổi. Đô thị cần có những điều kiện cho phép hoạt động đó phát triển đủ quy mô và duy trì năng lực cạnh tranh.

Các điều kiện quan trọng thường gồm:

·         Hạ tầng giao thông và hạ tầng số đủ khả năng kết nối

·         Nguồn nhân lực phù hợp với ngành kinh tế mới

·         Khả năng tiếp cận vốn và thị trường

·         Môi trường thể chế và mức độ thuận lợi cho hoạt động kinh doanh

·         Hệ thống dịch vụ hỗ trợ như tài chính, logistics, giáo dục và công nghệ

·         Khả năng liên kết giữa doanh nghiệp, khu vực công và các tổ chức tri thức

Điểm đáng chú ý là cùng một xu hướng nhưng kết quả có thể rất khác nhau giữa các đô thị. Công nghệ mới có thể tạo ra cơ hội ở nơi có nhân lực và hạ tầng phù hợp, nhưng tác động hạn chế ở nơi thiếu các điều kiện bổ trợ.

Nói cách khác, động lực kinh tế không chỉ phụ thuộc vào cái gì đang thay đổi, mà còn phụ thuộc vào đô thị có đủ điều kiện để hấp thụ sự thay đổi đó hay không.

Thay đổi động lực cũng tạo ra giới hạn, chi phí và đánh đổi mới

Không phải động lực mới nào cũng tự động làm tăng trưởng tốt hơn động lực cũ. Mỗi giai đoạn phát triển đều có thể tạo ra những giới hạn mới.

Khi hoạt động kinh tế tập trung mạnh, đô thị có thể hưởng lợi từ quy mô và mạng lưới nhưng đồng thời phải đối mặt với tắc nghẽn, giá đất cao, áp lực hạ tầng và chi phí sinh hoạt tăng. Khi chuyển sang nền kinh tế dựa nhiều hơn vào tri thức và dịch vụ, nhu cầu về lao động kỹ năng cao tăng nhưng khoảng cách giữa các nhóm lao động cũng có thể lớn hơn.

Vì vậy, không nên đánh giá sự thay đổi động lực chỉ bằng tốc độ tăng trưởng. Cần xem xét đồng thời các chỉ tiêu như:

·         Năng suất lao động

·         Tỷ trọng việc làm theo ngành

·         Tỷ trọng giá trị gia tăng của từng nhóm ngành

·         Mức đầu tư và khả năng thu hút vốn

·         Chi phí đất đai và chi phí kinh doanh

·         Mức độ sử dụng hạ tầng và năng lực kết nối

·         Mức độ đa dạng hóa của cơ cấu kinh tế

Một đô thị có thể tăng trưởng nhanh nhưng vẫn phụ thuộc quá nhiều vào một nguồn lực dễ suy giảm. Ngược lại, tốc độ tăng trưởng chưa chắc cao nhất nhưng cơ cấu động lực có thể đang trở nên bền vững và đa dạng hơn.

Làm thế nào nhận diện một đô thị đang chuyển sang động lực kinh tế mới?

Có thể nhận diện sự chuyển dịch bằng cách theo dõi đồng thời cơ cấu, năng suất, chi phí và khả năng kết nối thay vì chỉ nhìn vào một chỉ tiêu đơn lẻ.

Nếu tỷ trọng việc làm và giá trị gia tăng đang dịch chuyển sang những ngành mới, dòng vốn cũng chuyển theo, nhu cầu đối với kỹ năng mới tăng lên và hạ tầng được điều chỉnh để phục vụ các hoạt động đó, khả năng cao đô thị đang bước vào một giai đoạn động lực khác.

Một cách tiếp cận thực tế là so sánh các chỉ báo theo nhiều thời điểm, chẳng hạn:

Cơ cấu ngành → Việc làm → Đầu tư → Năng suất → Chi phí → Hạ tầng → Liên kết thị trường

Khi nhiều chỉ báo cùng thay đổi theo một hướng, có thể thấy rõ hơn sự chuyển dịch của động lực kinh tế.

Điều này cũng giúp tránh một cách hiểu đơn giản rằng một đô thị chỉ cần chọn một “ngành mũi nhọn”. Trên thực tế, động lực mới thường hình thành từ sự kết hợp giữa doanh nghiệp, nhân lực, công nghệ, hạ tầng, thị trường và thể chế.

Thay đổi động lực kinh tế đô thị vì thế là quá trình vận động liên tục giữa lợi thế cũ và nguồn lực mới. Một đô thị phát triển tốt không nhất thiết là đô thị luôn giữ nguyên lợi thế ban đầu, mà là đô thị có khả năng nhận diện giới hạn của mô hình hiện tại và hình thành những nguồn tăng trưởng phù hợp hơn với giai đoạn tiếp theo.