Mật độ và phát triển kinh tế đô thị liên hệ thế nào?

Mật độ đô thị có thể tạo động lực phát triển kinh tế khi nhiều người, doanh nghiệp và hoạt động kinh tế được đặt trong khoảng cách tương đối gần nhau. Điểm quan trọng không nằm ở việc có thật nhiều người trên một đơn vị diện tích, mà ở việc khoảng cách ngắn hơn làm tăng số lượng và chất lượng tương tác kinh tế có thể diễn ra.

Cơ chế này thường được gọi là hiệu ứng tập trung hay agglomeration economies. Khi mật độ tăng trong một đô thị có hạ tầng và kết nối phù hợp, doanh nghiệp có thể tiếp cận nhiều lao động hơn, người lao động có nhiều lựa chọn việc làm hơn, còn các doanh nghiệp có thể tiếp cận khách hàng, nhà cung ứng, dịch vụ chuyên môn và nguồn tri thức trong cùng một không gian.

Ba cơ chế cốt lõi thường được dùng để giải thích hiệu ứng này là:

·         Chia sẻ: Nhiều doanh nghiệp và người dân cùng sử dụng hoặc hỗ trợ duy trì các hạ tầng, dịch vụ và thị trường có chi phí cố định cao

·         Kết nối: Thị trường lao động lớn hơn giúp doanh nghiệp tìm đúng người và người lao động tìm đúng việc dễ hơn

·         Học hỏi: Khoảng cách gần làm tăng cơ hội trao đổi thông tin, quan sát cách làm mới và lan truyền tri thức

Vì vậy, mật độ không tự tạo ra tăng trưởng. Mật độ tạo ra điều kiện để tương tác có giá trị kinh tế diễn ra thường xuyên hơn. Khi những tương tác đó làm tăng năng suất, đổi mới hoặc khả năng chuyên môn hóa, mật độ mới chuyển thành động lực phát triển.

Tập trung lao động và doanh nghiệp làm tăng năng suất ra sao?

Một trong những lợi ích rõ nhất của mật độ là làm sâu hơn thị trường lao động. Trong một không gian kinh tế nhỏ nhưng có nhiều doanh nghiệp, người lao động có thể tiếp cận nhiều loại công việc hơn, trong khi doanh nghiệp có một nguồn nhân lực lớn và đa dạng hơn.

Điều này tạo ra hiệu ứng matching, tức khả năng ghép đúng người với đúng công việc. Một kỹ sư chuyên về một lĩnh vực hẹp chẳng hạn sẽ có nhiều cơ hội tìm được doanh nghiệp phù hợp hơn trong một thị trường lao động lớn so với một khu vực có rất ít doanh nghiệp.

Đối với doanh nghiệp, thị trường lao động dày hơn còn giúp giảm rủi ro khi tuyển dụng. Nếu một nhân viên rời đi, doanh nghiệp có nhiều khả năng tìm được người thay thế. Ngược lại, người lao động cũng ít phụ thuộc vào một nhà tuyển dụng duy nhất.

Mật độ đồng thời tạo điều kiện cho chuyên môn hóa. Khi số lượng doanh nghiệp đủ lớn, các dịch vụ chuyên biệt như tài chính, pháp lý, tư vấn, thiết kế, logistics, công nghệ hoặc đào tạo có thể hình thành. Doanh nghiệp không nhất thiết phải tự thực hiện mọi công đoạn mà có thể mua dịch vụ từ các nhà cung ứng chuyên môn.

Dữ liệu của OECD cho thấy mối liên hệ này có quy mô đáng kể. Một nghiên cứu trên các đô thị thuộc OECD ước tính rằng năng suất lao động tăng khoảng 0,12% khi dân số đô thị tăng 1%; sau khi kiểm soát sự khác biệt về chất lượng lao động, phần hiệu ứng tập trung còn khoảng 0,02–0,05% cho mỗi 1% tăng dân số. Một nghiên cứu khác của OECD trên 5 quốc gia cho thấy đô thị có quy mô dân số gấp đôi có năng suất trung bình cao hơn khoảng 3,8%.

Các con số này không có nghĩa cứ tăng mật độ là năng suất sẽ tăng với cùng một tỷ lệ ở mọi nơi. Chúng cho thấy một quan hệ kinh tế quan trọng: quy mô và mức độ tập trung có thể tạo ra phần năng suất vượt lên ngoài những gì chỉ có thể giải thích bằng số lượng lao động hoặc vốn.

Mật độ thúc đẩy đổi mới và lan truyền tri thức như thế nào?

Nếu lợi ích đầu tiên của mật độ đến từ thị trường lao động, lợi ích tiếp theo đến từ học hỏi và đổi mới.

Doanh nghiệp gần nhau không chỉ trao đổi hàng hóa. Họ còn quan sát đối thủ, gặp gỡ đối tác, tuyển dụng nhân sự từ nhau, tham gia cùng các mạng lưới nghề nghiệp và tiếp xúc với những ý tưởng mới. Một phần tri thức được truyền qua các kênh chính thức như hội thảo, trường đại học hoặc trung tâm nghiên cứu; phần khác hình thành từ những tương tác hàng ngày khó đo lường hơn.

Đây là lý do các ngành dựa nhiều vào tri thức thường có xu hướng tập trung mạnh ở các đô thị lớn. Khi nhiều doanh nghiệp và người có chuyên môn cùng hiện diện, tốc độ trao đổi thông tin có thể tăng và chi phí tìm kiếm đối tác, nhân lực hoặc ý tưởng giảm.

Mật độ cũng làm tăng khả năng hình thành hệ sinh thái đổi mới. Một doanh nghiệp công nghệ có thể ở gần nhà đầu tư, trường đại học, nhân lực kỹ thuật, khách hàng thử nghiệm và các doanh nghiệp bổ trợ. Mỗi thành phần riêng lẻ có thể chưa tạo ra nhiều giá trị, nhưng sự gần nhau làm tăng số lượng kết nối giữa chúng.

Hiệu ứng này còn có thể lan ra ngoài ranh giới đô thị. Khi một đô thị tạo ra công nghệ, mô hình kinh doanh hoặc nguồn nhân lực mới, kiến thức có thể lan sang các khu vực lân cận thông qua thương mại, di chuyển lao động, chuỗi cung ứng và quan hệ kinh doanh.

Do đó, tác động kinh tế của mật độ không chỉ là năng suất cao hơn bên trong đô thị, mà còn có thể là spillover, tức hiệu ứng lan tỏa sang khu vực xung quanh.

Mật độ cao có phải lúc nào cũng đồng nghĩa với phát triển kinh tế?

Không. Đây là giới hạn quan trọng nhất khi đánh giá mối quan hệ giữa mật độ và phát triển kinh tế.

Mật độ tạo ra lợi ích khi khoảng cách ngắn giúp tương tác trở nên dễ dàng. Nhưng khi quá nhiều người và hoạt động kinh tế cùng cạnh tranh trong một không gian mà hạ tầng không theo kịp, chính sự tập trung đó có thể tạo ra chi phí.

Các chi phí phổ biến gồm:

·         Tắc nghẽn giao thông làm tăng thời gian di chuyển

·         Giá đất và nhà ở tăng do cầu tập trung

·         Chi phí sinh hoạt cao hơn

·         Ô nhiễm và áp lực môi trường

·         Quá tải hạ tầng và dịch vụ công

·         Khoảng cách tiếp cận cơ hội giữa các khu vực trong cùng đô thị

·         Chi phí phối hợp và quản trị tăng khi đô thị mở rộng

Vì vậy, có thể hình dung tác động kinh tế của mật độ là kết quả của hai lực cùng tồn tại:

Lợi ích tập trung − Chi phí tập trung = Lợi ích kinh tế ròng của mật độ

Khi lợi ích từ thị trường lao động, chia sẻ hạ tầng, chuyên môn hóa và lan truyền tri thức lớn hơn chi phí tắc nghẽn, mật độ có xu hướng hỗ trợ năng suất. Khi chi phí tăng nhanh hơn lợi ích, mật độ có thể trở thành lực cản.

Nghiên cứu của OECD cũng cho thấy lợi ích năng suất của các đô thị lớn có thể bị bù trừ bởi giá nhà ở và chi phí sinh hoạt cao hơn. Vì thế, năng suất đô thị tăng không đồng nghĩa mọi cư dân đều nhận được mức cải thiện tương ứng về phúc lợi kinh tế thực tế.

Điều kiện nào quyết định mật độ có tạo ra tăng trưởng hay không?

Mật độ chỉ phát huy hiệu ứng tập trung khi người và doanh nghiệp có khả năng tiếp cận nhau trên thực tế. Vì vậy, mật độ vật lý cần được phân biệt với khả năng tiếp cận kinh tế.

Một khu vực có nhiều người nhưng giao thông chậm, đường sá thiếu kết nối hoặc các khu chức năng bị tách biệt vẫn có thể không tạo ra đủ tương tác kinh tế. Ngược lại, một vùng đô thị có mật độ vừa phải nhưng kết nối giao thông tốt có thể tạo ra một thị trường lao động và dịch vụ rộng hơn.

Có ít nhất bốn điều kiện quan trọng:

Thứ nhất, hạ tầng phải theo kịp mật độ. Giao thông, điện, nước, viễn thông và các dịch vụ đô thị giúp giảm chi phí giao dịch phát sinh từ sự tập trung.

Thứ hai, khả năng tiếp cận phải được bảo đảm. Mật độ chỉ có ý nghĩa kinh tế khi người lao động có thể tiếp cận việc làm và doanh nghiệp có thể tiếp cận nhân lực, khách hàng và nhà cung ứng trong thời gian hợp lý.

Thứ ba, thị trường nhà ở phải đủ khả năng hấp thụ nhu cầu. Nếu người lao động không thể sống gần các trung tâm việc làm vì chi phí nhà ở quá cao, lợi ích của mật độ bị suy giảm bởi khoảng cách đi lại.

Thứ tư, quản trị đô thị phải có khả năng phối hợp. OECD ghi nhận rằng các cấu trúc quản trị đô thị bị phân mảnh có thể làm giảm năng suất vì khó phối hợp quy hoạch không gian, giao thông và các dịch vụ có tính liên đô thị.

Do đó, mục tiêu không nên đơn giản là “tăng mật độ”. Mục tiêu kinh tế phù hợp hơn là tạo mật độ có khả năng chuyển hóa thành tương tác, tiếp cận và năng suất.

Mật độ đô thị nên được nhìn nhận thế nào trong chiến lược phát triển kinh tế?

Mối quan hệ giữa mật độ và phát triển kinh tế có thể tóm lại theo một chuỗi nhân quả:

Mật độ cao hơn → khoảng cách kinh tế ngắn hơn → nhiều tương tác hơn → ghép nối và chuyên môn hóa tốt hơn → chia sẻ nguồn lực và tri thức tốt hơn → năng suất cao hơn → khả năng đổi mới và tăng trưởng lớn hơn

Nhưng chuỗi này chỉ hoạt động khi chi phí tập trung không vượt quá lợi ích tập trung.

Vì vậy, giá trị kinh tế của mật độ không nằm ở một con số mật độ tối ưu áp dụng cho mọi đô thị. Nó phụ thuộc vào chất lượng kết nối, hạ tầng, cơ cấu kinh tế, thị trường lao động, nhà ở và năng lực quản trị.

Dữ liệu OECD cho thấy năng suất có xu hướng tăng khi quy mô đô thị và mật độ việc làm tăng. Một nghiên cứu tại Anh ước tính rằng tăng 10% mật độ việc làm có liên hệ với mức tăng khoảng 0,9–1% năng suất đô thị. Tuy nhiên, các nghiên cứu cũng cho thấy chi phí tắc nghẽn, nhà ở và môi trường có thể làm giảm lợi ích ròng.

Vì thế, cách tiếp cận kinh tế phù hợp không phải là lựa chọn giữa “đô thị đông” và “đô thị thưa”, mà là thiết kế không gian đô thị sao cho mỗi đơn vị gia tăng mật độ tạo ra nhiều tương tác kinh tế hữu ích hơn mà không làm chi phí tiếp cận tăng quá nhanh.

Nói cách khác, mật độ là một điều kiện tạo hiệu ứng tập trung, chứ không phải bản thân hiệu ứng tập trung. Phát triển kinh tế xuất hiện khi sự tập trung đó làm cho con người, doanh nghiệp, vốn, hạ tầng và tri thức tương tác hiệu quả hơn.

Mật độ đô thị có thể tạo động lực phát triển kinh tế chủ yếu thông qua hiệu ứng tập trung: thị trường lao động sâu hơn, khả năng ghép nối tốt hơn, chuyên môn hóa cao hơn, chia sẻ hạ tầng và dịch vụ hiệu quả hơn, đồng thời thúc đẩy lan truyền tri thức và đổi mới. Tuy nhiên, lợi ích này không tự động xuất hiện. Khi tắc nghẽn, chi phí nhà ở, ô nhiễm và quá tải hạ tầng tăng nhanh, lợi ích của mật độ có thể bị triệt tiêu. Vì vậy, trọng tâm của chính sách đô thị không nên chỉ là tăng mật độ, mà là biến mật độ thành khả năng tiếp cận và tương tác kinh tế có năng suất cao.