Tương tác động lực kinh tế đô thị diễn ra như thế nào?

Ngược lại, tương tác cũng có thể tạo hiệu ứng ngược. Hạ tầng không theo kịp dân số và hoạt động kinh tế có thể làm tăng chi phí di chuyển; quản trị phân mảnh có thể làm giảm hiệu quả của các lợi ích tập trung; thiếu việc làm có năng suất cao khiến tăng dân số đô thị không chuyển hóa được thành tăng trưởng tương ứng. Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là đô thị có bao nhiêu động lực tăng trưởng, mà là các động lực đó kết nối với nhau tốt đến đâu.

Các động lực kinh tế đô thị liên kết thành một hệ thống

Để hiểu tương tác động lực kinh tế đô thị, cần nhìn các yếu tố theo quan hệ nhân quả thay vì theo danh sách riêng biệt.

Một đô thị thường hình thành chuỗi liên kết giữa:

·         Tập trung dân cư và lao động tạo quy mô thị trường và nguồn nhân lực

·         Hạ tầng và khả năng kết nối làm giảm chi phí giao dịch, di chuyển và tiếp cận thị trường

·         Đầu tư và hoạt động doanh nghiệp chuyển nguồn lực thành năng lực sản xuất, việc làm và dịch vụ

·         Thị trường đô thị tạo nhu cầu cho hàng hóa, dịch vụ và tài sản

·         Đổi mới và lan tỏa tri thức nâng chất lượng sản xuất và khả năng thích ứng

·         Quản trị, quy hoạch và tài chính đô thị tạo điều kiện để các nguồn lực trên được phối hợp

UN-Habitat cũng tiếp cận kinh tế đô thị thông qua các yếu tố như việc làm, năng suất và tài chính đô thị, đồng thời nhấn mạnh vai trò của hạ tầng, đổi mới và quản trị trong việc tạo giá trị kinh tế.

Điểm cốt lõi là mỗi động lực vừa là đầu vào, vừa có thể trở thành kết quả của động lực khác. Chẳng hạn, đầu tư tạo việc làm, nhưng việc làm và thị trường lớn lại là lý do để đầu tư tiếp tục gia tăng. Chính cấu trúc phản hồi này tạo nên tính khuếch đại của kinh tế đô thị.

Hạ tầng, đầu tư và thị trường tạo vòng phản hồi tăng trưởng

Hạ tầng là một trong những mắt xích quan trọng nhất vì nó ảnh hưởng đến chi phí kết nối giữa doanh nghiệp, người lao động và người tiêu dùng.

Khi giao thông, hạ tầng số, cấp nước, năng lượng hoặc các dịch vụ đô thị được cải thiện, doanh nghiệp có thể tiếp cận lao động và khách hàng thuận lợi hơn. Chi phí và thời gian giao dịch giảm làm tăng tính hấp dẫn của địa điểm kinh doanh. Điều đó có thể kích thích đầu tư mới.

Đầu tư tiếp tục tạo ra hoạt động kinh tế, việc làm và thu nhập. Khi thu nhập và sức mua tăng, quy mô thị trường đô thị mở rộng. Thị trường lớn hơn lại tạo thêm lý do để doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất, thương mại và dịch vụ.

Có thể hình dung vòng phản hồi như sau:

Hạ tầng tốt → chi phí kết nối giảm → đầu tư tăng → việc làm và thu nhập tăng → thị trường mở rộng → doanh nghiệp tiếp tục đầu tư → nhu cầu hạ tầng tăng

Vì vậy, tác động của hạ tầng không chỉ nằm ở công trình được xây dựng, mà ở khả năng kích hoạt các động lực kinh tế khác. World Bank cũng lưu ý rằng lợi ích của tập trung đô thị phụ thuộc đáng kể vào chất lượng hạ tầng và thể chế; nếu hai yếu tố này yếu, đô thị có thể tăng trưởng theo cách kém hiệu quả.

Lao động, quy mô đô thị và đổi mới khuếch đại lợi ích tập trung

Quy mô đô thị càng lớn, khả năng tạo ra các tương tác kinh tế càng cao, nhưng lợi ích không đơn giản đến từ việc có nhiều người hơn.

Một thị trường lao động lớn giúp doanh nghiệp tìm được người có kỹ năng phù hợp hơn, trong khi người lao động có nhiều cơ hội tìm việc phù hợp. Đây là cơ chế matching trong kinh tế tập trung. Đồng thời, nhiều doanh nghiệp và người lao động tập trung gần nhau tạo điều kiện để chia sẻ hạ tầng, dịch vụ và nguồn cung chuyên môn. Cuối cùng, sự tiếp xúc thường xuyên giữa các doanh nghiệp làm tăng khả năng học hỏi và lan tỏa tri thức. OECD xác định ba cơ chế này là sharing, matching và learning.

Đổi mới vì thế không nhất thiết xuất hiện như một động lực tách biệt. Nó có thể là kết quả của chính sự tập trung lao động, doanh nghiệp, trường đại học, nhà cung cấp và khách hàng.

Cơ chế có thể diễn ra theo chuỗi:

Tập trung lao động → tương tác nhiều hơn → học hỏi và trao đổi tri thức → đổi mới → năng suất cao hơn → thu hút thêm doanh nghiệp và lao động

Một nghiên cứu OECD về các thành phố tại năm quốc gia OECD cũng cho thấy năng suất có xu hướng tăng theo quy mô thành phố, trong khi phân mảnh quản trị có thể làm suy giảm lợi ích này.

Điều đó cho thấy quy mô chỉ tạo ra tiềm năng; chất lượng tương tác mới quyết định đô thị có chuyển tiềm năng đó thành năng suất hay không.

Quản trị và quy hoạch quyết định các động lực có cộng hưởng hay triệt tiêu nhau

Các động lực kinh tế đô thị không phải lúc nào cũng tự động bổ trợ. Quản trị và quy hoạch có vai trò điều phối để biến những tương tác riêng lẻ thành kết quả chung.

Ví dụ, dân số tăng nhanh có thể tạo thị trường và nguồn lao động lớn. Nhưng nếu quy hoạch sử dụng đất, giao thông và hạ tầng không theo kịp, chính sự tập trung này lại làm tăng ùn tắc, thời gian đi lại và chi phí kinh doanh. Khi đó, một động lực tích cực chuyển thành rào cản cho các động lực khác.

Tương tự, nhiều đô thị cùng nằm trong một vùng kinh tế nhưng nếu quản trị bị chia cắt, mỗi địa phương có thể tối ưu lợi ích riêng trong khi hệ thống đô thị lại vận hành kém hiệu quả. OECD ghi nhận rằng phân mảnh quản trị có liên hệ với mức năng suất thấp hơn và tác động này có thể được giảm bớt khi tồn tại cơ chế quản trị cấp vùng đô thị.

Do đó, quản trị có chức năng kết nối các động lực:

Quy hoạch → phân bổ không gian → hạ tầng → kết nối lao động và doanh nghiệp → đầu tư → năng suất → nguồn thu và năng lực tài chính → đầu tư tiếp theo

Nếu một mắt xích được điều phối kém, hiệu ứng cộng hưởng có thể bị suy yếu ngay cả khi những yếu tố khác tương đối mạnh.

Tương tác giữa các động lực tạo hiệu ứng khuếch đại nhưng cũng có giới hạn

Hiệu ứng khuếch đại xuất hiện khi một thay đổi tích cực ở một động lực làm tăng hiệu quả của các động lực khác. Tuy nhiên, hiệu ứng này không tăng vô hạn.

Khi đô thị mở rộng, lợi ích từ tập trung có thể đi kèm chi phí do tắc nghẽn, giá đất và nhà ở tăng, áp lực môi trường, bất bình đẳng tiếp cận cơ hội hoặc quá tải hạ tầng. UN-Habitat lưu ý rằng các mạng lưới tương tác dày đặc tạo ra sức mạnh kinh tế cho đô thị nhưng đồng thời cũng chứa những rủi ro riêng; đô thị hóa nhanh mà không đi cùng chuyển đổi cơ cấu có thể không tạo được đầy đủ lợi ích năng suất.

Vì vậy, cần phân biệt hai trạng thái:

Vòng phản hồi tích cực:

Đầu tư → việc làm → thị trường → đầu tư → đổi mới → năng suất → sức hút đô thị

Vòng phản hồi tiêu cực:

Tăng dân số → quá tải hạ tầng → chi phí di chuyển tăng → năng suất giảm → sức hấp dẫn đầu tư giảm → khả năng mở rộng hạ tầng yếu đi

Đây là giới hạn quan trọng của cách nhìn đơn giản rằng “đô thị càng lớn thì càng tăng trưởng”. Quy mô chỉ phát huy lợi ích khi năng lực hạ tầng, thị trường, lao động, quản trị và đổi mới phát triển đủ đồng bộ.

Khi nhìn theo hệ thống, tương tác động lực kinh tế đô thị có thể được hiểu là một mạng lưới phản hồi: hạ tầng hỗ trợ đầu tư, đầu tư tạo việc làm và thị trường, thị trường thu hút thêm doanh nghiệp và lao động, sự tập trung thúc đẩy chia sẻ nguồn lực, ghép nối và học hỏi, còn quản trị quyết định các lợi ích đó được cộng hưởng hay bị triệt tiêu. Vì thế, động lực quan trọng nhất không nhất thiết là yếu tố mạnh nhất đứng riêng lẻ, mà là khả năng kết nối và bổ trợ giữa các yếu tố. Một đô thị muốn duy trì tăng trưởng cần đồng thời nâng chất lượng các mắt xích và giảm những nút thắt khiến vòng phản hồi tích cực bị đứt gãy.