Kết nối thị trường và phát triển đô thị liên hệ thế nào?

Khả năng kết nối thị trường quyết định phạm vi mà doanh nghiệp trong đô thị có thể tiếp cận người mua, nhà cung cấp và các trung tâm kinh tế khác. Khi khoảng cách kinh tế giữa đô thị với các thị trường xung quanh giảm xuống, doanh nghiệp không còn chỉ phụ thuộc vào sức mua tại chỗ mà có thể phục vụ một thị trường rộng hơn.

Cơ chế này tác động đến phát triển đô thị trước hết qua mở rộng quy mô cầu. Một doanh nghiệp có thị trường đầu ra lớn hơn có thêm lý do để tăng sản lượng, đầu tư máy móc, thuê thêm lao động hoặc chuyên môn hóa một công đoạn. Khi nhiều doanh nghiệp cùng mở rộng, nhu cầu đối với dịch vụ logistics, tài chính, bán lẻ, kho bãi, nhà ở và các dịch vụ hỗ trợ cũng tăng theo.

Kết nối thị trường vì vậy tạo ra một vòng liên kết:

Thị trường lớn hơn → đầu ra rộng hơn → doanh nghiệp có động lực mở rộng → việc làm và thu nhập tăng → sức mua đô thị tăng → nhu cầu hàng hóa và dịch vụ tiếp tục mở rộng

Điểm quan trọng là phát triển không đến từ việc đô thị đơn thuần có nhiều dân cư hơn. Giá trị kinh tế xuất hiện khi dân cư và doanh nghiệp có khả năng trao đổi với một không gian thị trường đủ rộng và đủ thuận tiện.

Kết nối thị trường làm giảm chi phí giao dịch và tăng năng suất

Thị trường có thể rộng về mặt địa lý nhưng vẫn nhỏ về mặt kinh tế nếu chi phí để tiếp cận quá cao. Một đơn hàng phải mất nhiều thời gian vận chuyển, thông tin giữa người mua và người bán khó tiếp cận, hoặc việc di chuyển lao động quá tốn kém đều làm giảm giá trị thực của kết nối.

Vì vậy, tác động kinh tế của kết nối không chỉ nằm ở số thị trường mà đô thị có thể tiếp cận, mà còn ở chi phí và thời gian để tiếp cận các thị trường đó.

Khi chi phí giao dịch giảm, doanh nghiệp có thể:

·         Mua đầu vào từ nhiều nguồn hơn

·         Bán sản phẩm ra ngoài đô thị với chi phí hợp lý hơn

·         Giảm lượng nguồn lực bị tiêu hao cho vận chuyển và chờ đợi

·         Phản ứng nhanh hơn với thay đổi của nhu cầu

Ở cấp độ đô thị, điều này có thể làm tăng năng suất vì cùng một lượng lao động, vốn và cơ sở hạ tầng có khả năng tạo ra giá trị lớn hơn.

Khái niệm market access thường được dùng để nhìn vấn đề này theo cách có hệ thống: khả năng tiếp cận thị trường phụ thuộc đồng thời vào quy mô của các thị trường kết nối và chi phí kinh tế giữa các địa điểm. Do đó, một cải thiện về giao thông hoặc logistics không chỉ tác động đến nơi được đầu tư trực tiếp mà còn có thể làm thay đổi khả năng tiếp cận của nhiều khu vực khác trong mạng lưới.

Kết nối giúp đô thị chuyên môn hóa và hình thành lợi thế tập trung

Khi thị trường đủ lớn, doanh nghiệp không nhất thiết phải tự thực hiện mọi khâu. Họ có thể tập trung vào lĩnh vực mà mình có lợi thế và mua các đầu vào hoặc dịch vụ chuyên biệt từ những doanh nghiệp khác.

Đây là cơ chế kết nối thị trường với chuyên môn hóa và hiệu ứng tập trung kinh tế.

Một đô thị có kết nối tốt có thể hình thành mạng lưới gồm nhà sản xuất, nhà cung cấp, dịch vụ tài chính, logistics, công nghệ, lao động chuyên môn và khách hàng. Khi các tác nhân này ở gần nhau về không gian hoặc được kết nối tốt về giao thông và số hóa, chi phí tìm kiếm đối tác, tuyển dụng lao động và trao đổi thông tin có thể giảm xuống.

Lợi ích còn nằm ở thị trường lao động. Doanh nghiệp tiếp cận được nhóm lao động rộng hơn, trong khi người lao động có thể tiếp cận nhiều việc làm hơn. Sự khớp nối tốt hơn giữa kỹ năng và công việc có thể nâng năng suất của cả doanh nghiệp lẫn đô thị.

Kết nối cũng tạo điều kiện cho lan tỏa tri thức. Khi doanh nghiệp, người lao động và các tổ chức kinh tế thường xuyên tương tác, kinh nghiệm, kỹ thuật và thông tin về nhu cầu có thể lan truyền nhanh hơn. Vì vậy, kết nối thị trường không chỉ mở rộng trao đổi hàng hóa mà còn mở rộng phạm vi trao đổi của tri thức và cơ hội kinh doanh.

Kết nối thị trường mở rộng cơ hội đầu tư và tham gia chuỗi giá trị

Một đô thị được kết nối tốt có khả năng trở thành một nút trung gian giữa nhiều thị trường thay vì chỉ là nơi tiêu dùng cuối cùng. Điều này làm tăng khả năng thu hút doanh nghiệp muốn đặt cơ sở sản xuất, phân phối, dịch vụ hoặc văn phòng tại đô thị.

Logic của quyết định đầu tư khá trực tiếp: doanh nghiệp quan tâm không chỉ đến chi phí đặt cơ sở mà còn đến khả năng tiếp cận khách hàng, nhà cung cấp, lao động và các điểm trung chuyển khác. Nếu một đô thị kết nối được với các thị trường lớn trong nước và quốc tế, giá trị của vị trí đô thị đối với doanh nghiệp có thể tăng lên.

Từ đó xuất hiện một chuỗi tác động khác:

Kết nối tốt → tăng khả năng tiếp cận thị trường → tăng sức hấp dẫn đầu tư → mở rộng năng lực sản xuất và dịch vụ → tăng việc làm và thu nhập → tăng nhu cầu đô thị

Kết nối còn giúp đô thị tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị. Một doanh nghiệp địa phương có thể trở thành nhà cung cấp cho doanh nghiệp ở thành phố khác hoặc tham gia một công đoạn trong mạng lưới sản xuất rộng hơn. Khi đó, quy mô kinh tế của đô thị không còn bị giới hạn bởi ranh giới hành chính.

Tuy nhiên, kết nối tự nó không bảo đảm đầu tư hoặc năng suất sẽ tăng. Doanh nghiệp vẫn cần đất, điện, hạ tầng số, kỹ năng lao động, dịch vụ công và môi trường kinh doanh phù hợp. Vì vậy, kết nối là một điều kiện thúc đẩy chứ không phải yếu tố duy nhất quyết định kết quả.

Kết nối thị trường chỉ tạo tăng trưởng bền vững khi đi cùng khả năng tiếp cận và chất lượng đô thị

Một điểm dễ bị bỏ qua là kết nối bên ngoài đô thị và kết nối bên trong đô thị có quan hệ chặt chẽ.

Một thành phố có đường cao tốc đến các trung tâm kinh tế khác nhưng người lao động không thể đi từ khu dân cư đến nơi làm việc trong thời gian hợp lý thì một phần lợi ích thị trường vẫn bị mất. Tương tự, hàng hóa có thể đến cửa ngõ thành phố nhanh nhưng bị chậm ở khâu vận chuyển nội đô thì chi phí giao dịch vẫn cao.

Kết nối yếu cũng có thể làm giảm lợi ích của hiệu ứng tập trung. Ùn tắc, thời gian đi lại dài, phân mảnh không gian đô thị và hạ tầng không đồng bộ làm giảm phạm vi thực tế mà người dân và doanh nghiệp có thể tiếp cận.

Vì vậy, cần phân biệt:

·         Kết nối danh nghĩa: Có đường, cảng, sân bay hoặc mạng số kết nối các địa điểm

·         Kết nối kinh tế thực tế: Người, hàng hóa, dịch vụ và thông tin có thể di chuyển với chi phí và thời gian đủ thấp

·         Kết nối bao trùm: Các nhóm dân cư và doanh nghiệp khác nhau đều có khả năng tiếp cận cơ hội thị trường

Giới hạn này đặc biệt quan trọng khi đô thị mở rộng nhanh. Nếu kết nối chỉ phục vụ các khu vực trung tâm hoặc các doanh nghiệp lớn, lợi ích tăng trưởng có thể không lan tỏa đồng đều. Khi đó, đô thị có thể tăng hoạt động kinh tế nhưng vẫn tồn tại khoảng cách lớn về cơ hội việc làm và tiếp cận thị trường giữa các khu vực.

Từ khả năng kết nối thị trường đến định hướng phát triển đô thị

Tác động của kết nối thị trường cho thấy phát triển đô thị không nên chỉ được nhìn qua số lượng dự án hoặc tốc độ mở rộng không gian xây dựng. Một đô thị có giá trị kinh tế cao hơn khi con người, doanh nghiệp và thị trường được đặt trong một mạng lưới trao đổi hiệu quả.

Về mặt định hướng, trọng tâm có thể đặt vào bốn nhóm:

·         Tăng khả năng tiếp cận thị trường: Cải thiện các tuyến kết nối đô thị với vùng kinh tế, trung tâm tiêu dùng và các đầu mối logistics

·         Giảm chi phí di chuyển: Đồng bộ giao thông, logistics và vận tải đô thị để giảm thời gian cũng như độ bất định của việc đi lại

·         Kết nối cơ hội với người dân: Quy hoạch nơi ở, việc làm và dịch vụ theo hướng giảm khoảng cách tiếp cận cơ hội kinh tế

·         Kết hợp hạ tầng vật chất với hạ tầng số: Tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ, người lao động và các khu vực ngoài trung tâm tiếp cận thông tin và giao dịch thị trường

Cốt lõi của cách tiếp cận này là không coi kết nối như một công trình riêng lẻ. Giá trị kinh tế xuất hiện từ mạng lưới kết nối và khả năng biến mạng lưới đó thành tiếp cận thực tế đối với thị trường, lao động, đầu vào, vốn, tri thức và khách hàng.

Khi kết nối làm giảm khoảng cách kinh tế giữa các địa điểm, đô thị có điều kiện mở rộng quy mô trao đổi, thúc đẩy chuyên môn hóa, nâng năng suất và tạo thêm việc làm. Ngược lại, nếu hạ tầng kết nối phát triển nhưng chi phí giao dịch, ùn tắc, phân mảnh không gian hoặc bất bình đẳng tiếp cận vẫn cao, một phần tiềm năng kinh tế sẽ không được chuyển hóa thành tăng trưởng đô thị.

Nói cách khác, kết nối thị trường thúc đẩy phát triển đô thị thông qua việc mở rộng quy mô thị trường và giảm chi phí tiếp cận; nhưng hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào việc đô thị có biến khả năng kết nối đó thành cơ hội trao đổi và năng suất thực tế hay không.