Hiệu ứng tập trung và phát triển đô thị liên hệ thế nào?

Các nghiên cứu của OECD cho thấy năng suất đô thị thường tăng theo quy mô, nhưng mức tăng không cố định giữa các thành phố. Một nghiên cứu trên năm quốc gia OECD ước tính khi dân số thành phố tăng gấp đôi, năng suất có liên hệ với mức tăng khoảng 3,8% trong mô hình tổng hợp; tại Hoa Kỳ, ước tính tương ứng khoảng 6,3%.

Vì vậy, hiệu ứng tập trung nên được hiểu là cơ chế kinh tế đứng sau một phần lợi thế của đô thị, chứ không phải cứ mở rộng dân số hay xây dựng thêm nhà ở là tự động tạo ra phát triển kinh tế.

Để hiểu mối quan hệ này, cần nhìn hiệu ứng tập trung qua ba cơ chế chính: chia sẻ, kết nối phù hợp và học hỏi. Khi ba cơ chế cùng hoạt động, quy mô đô thị có thể chuyển thành năng suất; khi chúng bị cản trở bởi tắc nghẽn, chi phí cao hoặc quản trị phân mảnh, lợi ích của tập trung có thể suy giảm.

Hiệu ứng tập trung tạo năng suất đô thị bằng những cơ chế nào?

Hiệu ứng tập trung xuất hiện khi khoảng cách giữa các tác nhân kinh tế giảm xuống và quy mô của thị trường đủ lớn để tạo ra những tương tác mà một địa điểm nhỏ khó có được. OECD thường khái quát ba cơ chế là sharing, matching và learning: chia sẻ nguồn lực, ghép nối tốt hơn giữa người lao động với doanh nghiệp và lan tỏa tri thức.

Chia sẻ xuất hiện khi nhiều doanh nghiệp và người lao động cùng sử dụng một hệ thống hạ tầng, dịch vụ hoặc thị trường đủ lớn. Một đô thị có quy mô lớn có thể duy trì những hạ tầng và dịch vụ có chi phí cố định cao mà một khu vực nhỏ khó cung cấp hiệu quả. World Bank cũng xác định quy mô thị trường, khả năng giao tiếp, chia sẻ tri thức, tiếp cận nhân lực và dùng chung hạ tầng là những nguồn quan trọng của ngoại tác tích cực từ tập trung.

Ghép nối liên quan đến thị trường lao động và thị trường đầu vào. Khi có nhiều doanh nghiệp và nhiều người lao động cùng hiện diện, xác suất tìm được người phù hợp cho một vị trí hoặc tìm được công việc phù hợp với kỹ năng cũng tăng. Nhờ đó, nguồn nhân lực được phân bổ hiệu quả hơn thay vì bị giới hạn bởi một thị trường lao động quá nhỏ.

Học hỏi là cơ chế quan trọng hơn đối với phát triển dài hạn. Khoảng cách gần tạo điều kiện để doanh nghiệp quan sát công nghệ, phương pháp quản lý và cách tổ chức sản xuất của nhau; người lao động cũng tiếp xúc thường xuyên hơn với kiến thức và kỹ năng mới. Những tương tác này có thể tạo ra đổi mới và nâng năng suất theo thời gian.

Điểm quan trọng là ba cơ chế này tạo ra lợi suất tăng theo quy mô ở cấp đô thị: quy mô lớn không chỉ bổ sung thêm người và doanh nghiệp, mà còn làm thay đổi chất lượng của các mối quan hệ kinh tế giữa họ.

Kết nối biến quy mô đô thị thành lợi ích kinh tế thực tế

Quy mô dân số tự nó không tạo ra hiệu ứng tập trung mạnh. Điều quyết định là các chủ thể có thực sự tiếp cận được nhau hay không.

Một thành phố có hàng triệu người nhưng giao thông yếu, khoảng cách đi lại lớn hoặc các khu vực kinh tế bị chia cắt có thể không khai thác được toàn bộ lợi ích của mật độ. Ngược lại, hệ thống giao thông và kết nối tốt có thể mở rộng “thị trường lao động hiệu dụng”, cho phép doanh nghiệp tiếp cận nhiều nhân lực hơn và người lao động tiếp cận nhiều cơ hội việc làm hơn.

Bằng chứng của OECD cho thấy kết nối với các trung tâm đô thị lớn có liên hệ với tăng trưởng khu vực. Một nghiên cứu trên các vùng châu Âu giai đoạn 1995–2010 ước tính việc giảm một nửa thời gian đi tới một trung tâm đô thị lớn gắn với mức tăng khoảng 0,2–0,4 điểm phần trăm trong tăng trưởng GDP bình quân đầu người hằng năm.

Điều này cho thấy kết nối là cầu nối giữa tập trung không gian và hiệu quả kinh tế. Nếu doanh nghiệp, người lao động và khách hàng ở gần nhau nhưng chi phí di chuyển quá cao, lợi ích của sự gần gũi sẽ bị giảm. Nếu kết nối tốt, cùng một quy mô dân số có thể tạo ra nhiều tương tác kinh tế hơn.

Do đó, phát triển đô thị không nên chỉ được đánh giá bằng diện tích xây dựng hoặc số dân. Một câu hỏi quan trọng hơn là: đô thị có làm giảm chi phí để con người, doanh nghiệp, hàng hóa và tri thức tiếp cận lẫn nhau hay không?

Năng suất cao hơn là cách hiệu ứng tập trung thúc đẩy phát triển kinh tế

Tác động kinh tế quan trọng nhất của hiệu ứng tập trung là làm tăng năng suất của các nguồn lực đã tồn tại trong đô thị.

OECD tổng hợp bằng chứng cho thấy tại các vùng đô thị có ít nhất 500.000 dân, cứ tăng 10% dân số có liên hệ với mức tăng khoảng 1% năng suất tính theo GDP trên mỗi lao động. Sau khi kiểm soát đặc điểm người lao động, phần năng suất đến trực tiếp từ hiệu ứng tập trung được ước tính khoảng 0,2–0,5% cho mỗi 10% tăng quy mô thành phố.

Cơ chế này tạo ra một vòng liên kết:

Tập trung → thị trường lớn hơn → chuyên môn hóa và ghép nối tốt hơn → năng suất cao hơn → thu nhập và khả năng tạo việc làm cao hơn → tiếp tục thu hút hoạt động kinh tế

Thị trường lớn cho phép doanh nghiệp chuyên môn hóa sâu hơn vì họ có thể phục vụ lượng khách hàng đủ lớn cho một sản phẩm hoặc dịch vụ chuyên biệt. Đồng thời, thị trường lao động rộng làm tăng khả năng tìm đúng kỹ năng cần thiết. Các doanh nghiệp cũng có thêm động lực đầu tư vào công nghệ, dịch vụ chuyên môn và các hoạt động đổi mới.

Tuy nhiên, không nên hiểu quan hệ này theo hướng thành phố càng lớn thì năng suất chắc chắn càng cao. OECD ghi nhận hiệu ứng tập trung khác biệt đáng kể giữa các đô thị và phụ thuộc vào chất lượng quản trị, cơ sở hạ tầng, cơ cấu ngành và khả năng kết nối.

Vì vậy, quy mô là một điều kiện tạo tiềm năng; năng suất mới là kết quả cần được tạo ra từ tiềm năng đó.

Hiệu ứng tập trung không đồng nghĩa với đô thị hóa không giới hạn

Hiệu ứng tập trung luôn đi cùng một mặt đối lập: khi nhiều hoạt động cùng tìm đến một địa điểm, lợi ích từ gần nhau có thể tăng nhưng chi phí do quá tải cũng tăng.

Đất đai và nhà ở trở nên đắt hơn khi nhu cầu tập trung vào những vị trí có năng suất cao. Giao thông có thể tắc nghẽn, ô nhiễm tăng và thời gian di chuyển kéo dài. OECD xác định giá đất, chi phí nhà ở, ô nhiễm và tắc nghẽn là những bất lợi có thể làm giảm lợi ích kinh tế của tập trung.

Điều này tạo ra một quan hệ cân bằng:

Lợi ích tập trung tăng → nhưng chi phí tập trung cũng có thể tăng → lợi ích ròng phụ thuộc vào khả năng quản lý đô thị

Một ví dụ quan trọng là quản trị đô thị. Nghiên cứu của OECD trên năm quốc gia cho thấy các thành phố có cơ cấu quản trị bị phân mảnh có xu hướng có năng suất thấp hơn; sự tồn tại của một cơ quan quản trị cấp đô thị có thể làm giảm tác động bất lợi này.

Do đó, mục tiêu của phát triển đô thị không phải là tối đa hóa mật độ bằng mọi giá. Mục tiêu là đạt mật độ và quy mô đủ lớn để tạo tương tác kinh tế, đồng thời duy trì khả năng tiếp cận, hạ tầng và quản trị để chi phí quá tải không lấn át lợi ích.

Phát triển đô thị hiệu quả cần biến tập trung thành năng lực kết nối và đổi mới

Từ góc độ chính sách, hiệu ứng tập trung cho thấy phát triển đô thị không chỉ là bài toán xây dựng thêm không gian vật chất. Trọng tâm phải là tạo điều kiện để các tương tác tạo năng suất diễn ra thường xuyên và với chi phí thấp.

Có thể nhìn theo bốn hướng:

·         Tăng khả năng kết nối: Giao thông và hạ tầng số cần giúp mở rộng phạm vi tiếp cận thực tế giữa người lao động, doanh nghiệp, khách hàng và dịch vụ

·         Tăng chất lượng thị trường lao động: Đô thị cần tạo điều kiện để người có kỹ năng và doanh nghiệp tìm thấy nhau dễ hơn, thay vì để các rào cản không gian làm giảm hiệu quả ghép nối

·         Tăng khả năng lan tỏa tri thức: Sự hiện diện gần nhau của doanh nghiệp, trường đại học, tổ chức nghiên cứu và các ngành chuyên môn có thể tạo môi trường thuận lợi cho học hỏi và đổi mới

·         Quản lý chi phí của tập trung: Quy hoạch, giao thông, nhà ở, hạ tầng và quản trị liên đô thị phải hạn chế tắc nghẽn và các chi phí làm suy giảm lợi ích của mật độ

Hiệu ứng tập trung vì thế không phải một kết luận rằng “đô thị lớn luôn tốt hơn”. Nó là một cơ chế giải thích tại sao những đô thị kết nối tốt có khả năng tạo năng suất cao hơn, và đồng thời cho thấy tại sao quy mô lớn nhưng quản trị yếu có thể không chuyển hóa được đầy đủ tiềm năng kinh tế.

Kết luận

Hiệu ứng tập trung và phát triển đô thị liên hệ với nhau chủ yếu thông qua năng suất và kết nối. Khi người lao động, doanh nghiệp và các hoạt động kinh tế tập trung đủ gần, họ có thể chia sẻ hạ tầng và thị trường, ghép nối hiệu quả hơn và học hỏi nhanh hơn. Những cơ chế đó tạo ra lợi thế năng suất mà quy mô nhỏ hoặc hoạt động phân tán khó đạt được.

Nhưng tập trung chỉ trở thành động lực phát triển khi đô thị có khả năng chuyển quy mô thành tương tác kinh tế hiệu quả. Tắc nghẽn, chi phí nhà ở, ô nhiễm, kết nối yếu và quản trị phân mảnh có thể làm giảm hoặc triệt tiêu một phần lợi ích đó. Vì vậy, câu hỏi cốt lõi của phát triển đô thị không phải là “đô thị lớn đến đâu?”, mà là “đô thị tạo ra bao nhiêu giá trị từ mức độ tập trung hiện có?”