Động lực nội sinh kinh tế đô thị là gì?

Điểm quan trọng là “nội sinh” không có nghĩa đô thị phải tự cung tự cấp. Một đô thị vẫn có thể thu hút vốn, công nghệ, nhân lực hoặc thị trường từ bên ngoài. Vấn đề nằm ở chỗ đô thị có đủ năng lực nội tại để tiếp nhận, chuyển hóa và khuếch đại các nguồn lực đó thành tăng trưởng lâu dài hay không.

Động lực nội sinh khác gì với các yếu tố bên ngoài?

Có thể phân biệt theo nguồn tạo ra và cơ chế tác động.

Động lực nội sinh xuất phát từ năng lực mà đô thị có thể tích lũy và cải thiện: chất lượng nhân lực, năng lực doanh nghiệp địa phương, hệ sinh thái đổi mới, mạng lưới tri thức, năng lực quản trị, khả năng phối hợp giữa các chủ thể và hiệu ứng tích tụ kinh tế.

Động lực ngoại sinh thường đến từ bên ngoài như một dự án đầu tư lớn, nguồn vốn trung ương, doanh nghiệp chuyển địa điểm, viện trợ, hoặc một cú hích từ thị trường bên ngoài.

Hai nhóm này không loại trừ nhau. Chẳng hạn, một doanh nghiệp nước ngoài có thể tạo cú hích ban đầu, nhưng tác động đó chỉ trở thành động lực phát triển bền vững nếu doanh nghiệp địa phương, người lao động, trường đại học, nhà cung ứng và chính quyền đô thị có khả năng học hỏi, liên kết và nâng cấp năng lực.

Vì vậy, có thể hiểu cơ chế tổng quát như sau:

Nguồn lực nội tại → Năng lực hấp thụ → Liên kết và tích tụ → Đổi mới, tăng năng suất → Tăng trưởng đô thị

Nguồn nhân lực và tri thức là nền tảng của động lực nội sinh

Nguồn nhân lực là một trong những nguồn lực quan trọng nhất vì con người không chỉ trực tiếp tạo ra sản phẩm và dịch vụ mà còn quyết định khả năng học hỏi, đổi mới và thích ứng của nền kinh tế đô thị.

Một đô thị có lực lượng lao động được đào tạo tốt có thể tạo ra nhiều tác động đồng thời:

·         Nâng năng suất của doanh nghiệp

·         Tăng khả năng tiếp nhận công nghệ mới

·         Hình thành các ngành nghề có hàm lượng tri thức cao

·         Tạo ra đội ngũ doanh nhân, chuyên gia và nhà quản lý

·         Thúc đẩy trao đổi kiến thức giữa các doanh nghiệp và tổ chức

Tri thức cũng không chỉ nằm trong bằng cấp của người lao động. Nó còn được tích lũy trong doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức nghề nghiệp và các mạng lưới chuyên môn.

Điểm tạo nên sức mạnh nội sinh là khả năng biến tri thức cá nhân thành năng lực tập thể. Khi doanh nghiệp liên kết với trường đại học, người lao động thường xuyên trao đổi kinh nghiệm và các tổ chức cùng tham gia giải quyết vấn đề chung, tri thức có thể lan tỏa nhanh hơn trong toàn hệ sinh thái đô thị.

Do đó, đầu tư cho giáo dục và kỹ năng chỉ là bước đầu. Động lực nội sinh mạnh hơn xuất hiện khi đô thị đồng thời tạo được môi trường để học tập, làm việc, thử nghiệm và truyền bá tri thức.

Doanh nghiệp và tinh thần khởi nghiệp biến nguồn lực thành hoạt động kinh tế

Nếu nhân lực và tri thức là nền tảng thì doanh nghiệp là một trong những cơ chế trực tiếp biến các nguồn lực đó thành giá trị kinh tế.

Động lực nội sinh không chỉ đến từ số lượng doanh nghiệp mà còn phụ thuộc vào chất lượng, năng lực đổi mới và mức độ liên kết của khu vực doanh nghiệp.

Một hệ sinh thái doanh nghiệp nội sinh có thể tạo ra chuỗi tác động:

Doanh nghiệp mới → cạnh tranh và chuyên môn hóa → nhu cầu nhân lực và nhà cung ứng → tích lũy kỹ năng → đổi mới → doanh nghiệp phát triển → mở rộng thị trường

Đặc biệt, doanh nghiệp địa phương có vai trò quan trọng trong việc giữ lại một phần giá trị được tạo ra trong đô thị. Khi doanh nghiệp có năng lực phát triển sản phẩm, xây dựng thương hiệu, tham gia chuỗi cung ứng và mở rộng thị trường, tăng trưởng không chỉ đến từ việc thu hút một dự án mới mà còn từ quá trình nâng cấp chính khu vực kinh tế hiện hữu.

Ở cấp độ cao hơn, sự tập trung của các doanh nghiệp có liên quan có thể tạo ra hiệu ứng tích tụ. Các doanh nghiệp cùng ngành hoặc có quan hệ đầu vào – đầu ra ở gần nhau có điều kiện chia sẻ nhà cung ứng, lao động chuyên môn, thông tin thị trường và kiến thức kỹ thuật. OECD mô tả các cơ chế chính của kinh tế tích tụ qua “chia sẻ”, “kết nối phù hợp” và “học hỏi” giữa các chủ thể ở gần nhau.

Vì vậy, số lượng doanh nghiệp không phải là thước đo duy nhất của động lực nội sinh. Quan trọng hơn là đô thị có tạo được mạng lưới doanh nghiệp có khả năng học hỏi và nâng cấp lẫn nhau hay không.

Đổi mới sáng tạo và mạng lưới liên kết tạo ra động lực tăng trưởng mới

Một nền kinh tế đô thị không thể dựa lâu dài chỉ vào việc sử dụng nhiều lao động, đất đai hoặc vốn. Khi các nguồn lực cơ bản trở nên khan hiếm hoặc lợi thế chi phí suy giảm, đổi mới sáng tạo trở thành cơ chế quan trọng để tạo tăng trưởng mới.

Đổi mới ở đây không chỉ là phát minh công nghệ. Nó có thể bao gồm:

·         Sản phẩm hoặc dịch vụ mới

·         Quy trình sản xuất mới

·         Mô hình kinh doanh mới

·         Cách tổ chức lao động mới

·         Ứng dụng công nghệ vào hoạt động hiện hữu

·         Cách thức kết nối mới giữa doanh nghiệp và thị trường

Động lực nội sinh mạnh lên khi đổi mới không diễn ra biệt lập trong từng doanh nghiệp mà được hỗ trợ bởi mạng lưới tri thức đô thị. Trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, tổ chức nghề nghiệp và chính quyền có thể tạo thành hệ sinh thái giúp tri thức được thử nghiệm, chuyển giao và thương mại hóa.

Đây cũng là lý do quy mô đô thị tự nó không bảo đảm tăng trưởng. Đô thị lớn có nhiều người và doanh nghiệp hơn, nhưng nếu các chủ thể ít liên kết, chi phí phối hợp cao hoặc quản trị phân mảnh thì lợi ích từ tích tụ có thể không được khai thác đầy đủ. Nghiên cứu của OECD cho thấy năng suất đô thị liên quan không chỉ đến quy mô mà còn đến hiệu ứng tích tụ và chất lượng quản trị đô thị.

Thể chế, quản trị và chất lượng môi trường đô thị quyết định khả năng khuếch đại nguồn lực

Nguồn lực nội sinh chỉ tạo ra tăng trưởng khi đô thị có năng lực tổ chức và phối hợp chúng.

Thể chế và quản trị đô thị tác động đến động lực nội sinh thông qua việc quyết định:

·         Doanh nghiệp có dễ gia nhập và mở rộng hay không

·         Các chủ thể có thể phối hợp giải quyết vấn đề chung hay không

·         Đất đai và hạ tầng có được sử dụng hiệu quả hay không

·         Quy hoạch có hỗ trợ liên kết kinh tế hay tạo ra phân mảnh không

·         Chính quyền có khả năng phối hợp với doanh nghiệp, trường đại học và cộng đồng hay không

Hạ tầng cũng cần được nhìn theo cách này. Đường giao thông, hạ tầng số, điện, nước hay không gian sản xuất có thể tạo điều kiện cho tăng trưởng, nhưng hạ tầng tự thân không phải lúc nào cũng tạo ra động lực nội sinh. Hiệu quả của nó phụ thuộc vào việc đô thị có nguồn nhân lực, doanh nghiệp, đổi mới và các thể chế đủ năng lực để khai thác hay không.

Một đô thị có thể sở hữu hạ tầng hiện đại nhưng vẫn tăng trưởng yếu nếu doanh nghiệp thiếu năng lực, nhân lực không đáp ứng nhu cầu hoặc các cơ quan quản lý phối hợp kém. Ngược lại, khi các nguồn lực được kết nối tốt, cùng một đơn vị hạ tầng có thể tạo ra giá trị kinh tế lớn hơn nhiều.

Các nguồn lực nội sinh phát huy sức mạnh khi tạo thành một hệ sinh thái

Không nên xem nguồn nhân lực, doanh nghiệp, đổi mới, thể chế và tích tụ đô thị là những yếu tố hoạt động độc lập. Giá trị lớn nhất của động lực nội sinh nằm ở sự tương tác giữa chúng.

Có thể hình dung chuỗi vận động như sau:

Nhân lực chất lượng → doanh nghiệp có năng lực → nhu cầu đổi mới → liên kết tri thức → tăng năng suất → thu nhập và việc làm cao hơn → đô thị hấp dẫn hơn → tiếp tục thu hút và tích lũy nhân lực, doanh nghiệp và tri thức

Đây là một vòng phản hồi tích cực. Khi vòng phản hồi hoạt động tốt, tăng trưởng hôm nay tạo thêm năng lực cho tăng trưởng ngày mai.

Ngược lại, nếu một mắt xích yếu, động lực nội sinh có thể bị suy giảm. Chẳng hạn, đô thị có nhiều trường đại học nhưng liên kết yếu với doanh nghiệp thì tri thức khó chuyển thành đổi mới. Có nhiều doanh nghiệp nhưng thiếu lao động phù hợp thì khả năng mở rộng bị hạn chế. Có hạ tầng tốt nhưng thủ tục và phối hợp kém thì chi phí kinh doanh vẫn cao.

Do đó, câu hỏi quan trọng không chỉ là “đô thị có những nguồn lực nào?” mà còn là “đô thị có khả năng kết nối và biến các nguồn lực đó thành năng suất, đổi mới và giá trị gia tăng như thế nào?”

Động lực nội sinh kinh tế đô thị vì thế có thể được khái quát thành năm nhóm nguồn lực chính: nguồn nhân lực và tri thức; doanh nghiệp và tinh thần khởi nghiệp; đổi mới sáng tạo và mạng lưới học hỏi; năng lực quản trị và thể chế; cùng các lợi ích tích tụ hình thành từ sự tập trung và liên kết của các hoạt động kinh tế.

Ranh giới quan trọng là không nên đồng nhất mọi yếu tố nằm trong đô thị với “động lực nội sinh”. Một nguồn vốn hoặc dự án đến từ bên ngoài chỉ trở thành một phần của quá trình phát triển nội sinh khi đô thị có khả năng hấp thụ, liên kết và chuyển hóa nó thành năng lực lâu dài của chính mình. Đây là điểm quyết định giữa một đô thị chỉ thu hút được nguồn lực và một đô thị thực sự tạo ra động lực tăng trưởng từ bên trong.