Kết nối không gian và phát triển kinh tế đô thị liên hệ thế nào?

Khi thời gian và chi phí tiếp cận giảm, một doanh nghiệp ở một vị trí có thể phục vụ một thị trường lớn hơn mà không nhất thiết phải mở rộng địa điểm. Đồng thời, người lao động có thể tiếp cận nhiều việc làm hơn trong cùng một khoảng thời gian. Sự mở rộng “thị trường hiệu dụng” này làm tăng khả năng ghép nối giữa doanh nghiệp với khách hàng, doanh nghiệp với lao động và các tác nhân kinh tế với nhau

Đó là lý do đánh giá kết nối không gian và phát triển kinh tế đô thị cần nhìn đồng thời vào vị trí, mạng lưới giao thông, thời gian di chuyển, mật độ cơ hội và chi phí tiếp cận, thay vì chỉ đếm số tuyến đường hoặc số dự án hạ tầng

Vị trí không gian quyết định quy mô thị trường mà đô thị thực sự tiếp cận

Vị trí tạo ra một lợi thế kinh tế cơ bản: khoảng cách gần hơn thường làm giảm chi phí tiếp cận. Tuy nhiên, khoảng cách địa lý tự nó chưa đủ để phản ánh khả năng tiếp cận. Hai khu vực có cùng khoảng cách đến trung tâm kinh tế có thể có mức độ tiếp cận hoàn toàn khác nhau nếu một nơi có mạng lưới giao thông trực tiếp, nhiều phương thức di chuyển và thời gian đi lại ổn định, còn nơi kia phải qua nhiều điểm trung chuyển hoặc thường xuyên chịu tắc nghẽn

Vì vậy, khái niệm phù hợp hơn là khả năng tiếp cận. Nó phản ánh số lượng cơ hội mà một cá nhân hoặc doanh nghiệp có thể tiếp cận trong một khoảng thời gian và với một mức chi phí nhất định

Đối với doanh nghiệp, cơ hội có thể là khách hàng, lao động, nhà cung ứng hoặc dịch vụ chuyên môn. Đối với người lao động, đó có thể là số việc làm phù hợp có thể tiếp cận trong 30, 45 hoặc 60 phút. Khi số cơ hội nằm trong “vùng tiếp cận” tăng lên, thị trường hiệu dụng cũng mở rộng

Điểm quan trọng là lợi thế vị trí không chỉ nằm ở việc “ở gần”, mà ở việc ở gần những cơ hội kinh tế có giá trị và có thể tiếp cận được trên thực tế

Kết nối tốt làm giảm chi phí tiếp cận và mở rộng thị trường hiệu dụng

Cơ chế kinh tế trực tiếp nhất của kết nối không gian là làm giảm chi phí tổng quát của việc tiếp cận. Chi phí này không chỉ là tiền vé hay nhiên liệu mà còn gồm thời gian di chuyển, thời gian chờ, độ tin cậy của hành trình và chi phí phát sinh do phải chuyển đổi phương thức

Khi chi phí tiếp cận giảm, thị trường mà doanh nghiệp có thể phục vụ sẽ mở rộng. Một cửa hàng, trung tâm dịch vụ hoặc doanh nghiệp sản xuất có thể tiếp cận thêm khách hàng và nhà cung ứng mà trước đây nằm ngoài phạm vi kinh tế hợp lý. Quy mô thị trường lớn hơn tạo điều kiện cho doanh nghiệp tăng tần suất giao dịch, chuyên môn hóa sản phẩm hoặc lựa chọn đầu vào hiệu quả hơn

Ở phía lao động, kết nối làm tăng số lượng việc làm có thể tiếp cận trong cùng một thời gian. Điều này cải thiện khả năng ghép đúng người với đúng công việc. Một thị trường lao động rộng hơn đặc biệt quan trọng đối với các ngành yêu cầu kỹ năng chuyên biệt, vì doanh nghiệp không còn bị giới hạn quá chặt bởi lực lượng lao động sống ngay quanh địa điểm

OECD thường tiếp cận vấn đề này thông qua các chỉ số như số cơ hội có thể tiếp cận trong một thời gian nhất định, mức độ gần các điểm đến và hiệu suất của từng phương thức vận tải. Cách đo này cho thấy cùng một lượng hạ tầng nhưng khả năng tạo cơ hội kinh tế có thể khác nhau rất lớn tùy cấu trúc không gian

Từ tiếp cận thị trường đến năng suất: kết nối tạo ra lợi ích quy tụ

Kết nối không gian có thể tạo ra tác động kinh tế lớn hơn việc tiết kiệm vài phút di chuyển. Khi nhiều doanh nghiệp, lao động và dịch vụ có thể tương tác với nhau trong một không gian kinh tế rộng hơn, đô thị có điều kiện hình thành lợi ích quy tụ

Lợi ích này xuất hiện qua nhiều cơ chế. Doanh nghiệp có thể tìm được lao động phù hợp hơn. Người lao động có nhiều lựa chọn việc làm hơn. Doanh nghiệp có thể tiếp cận nhà cung ứng chuyên môn hóa. Kiến thức và thông tin có nhiều cơ hội lưu chuyển hơn. Các hoạt động bổ trợ cũng dễ tập trung quanh những khu vực có khả năng tiếp cận cao

Vì vậy, tác động của kết nối có thể truyền theo chuỗi:

Giảm thời gian và chi phí tiếp cận → mở rộng thị trường hiệu dụng → cải thiện ghép nối → tăng chuyên môn hóa và tương tác → tăng năng suất

Nghiên cứu thực nghiệm về khu vực Seoul cho thấy sự cải thiện khả năng tiếp cận gắn với tăng mức độ quy tụ và năng suất doanh nghiệp. Các nghiên cứu về những thay đổi lớn trong mạng lưới giao thông cũng cho thấy cải thiện khả năng tiếp cận có thể tạo ra tác động tích cực đến năng suất và tiền lương, nhưng mức hưởng lợi giữa doanh nghiệp và người lao động không nhất thiết giống nhau

Điều này giải thích vì sao một vị trí có giá trị kinh tế cao thường không chỉ vì nằm “gần trung tâm”, mà vì nó nằm trong mạng lưới có khả năng kết nối nhiều loại cơ hội với nhau

Kết nối càng mạnh chưa chắc kinh tế đô thị càng tốt

Tác động của kết nối có giới hạn. Khi lưu lượng tăng nhanh hơn năng lực mạng lưới, tắc nghẽn có thể làm mất một phần lợi ích của hạ tầng mới. Thời gian di chuyển tăng, độ tin cậy giảm và chi phí tiếp cận trở lại mức cao hơn

Một giới hạn khác nằm ở thị trường đất đai và nhà ở. Những vị trí có khả năng tiếp cận tốt thường có sức hấp dẫn cao hơn, từ đó có thể làm tăng giá đất và chi phí nhà ở. OECD lưu ý rằng cải thiện khả năng tiếp cận có thể đồng thời nâng năng suất và tiền lương nhưng cũng làm tăng chi phí nhà ở tại những khu vực có nhu cầu cao

Lợi ích cũng không phân bổ đồng đều. Một dự án có thể làm tăng khả năng tiếp cận của khu vực trung tâm nhưng không cải thiện đáng kể cơ hội của các khu dân cư nằm ngoài mạng lưới chính. Ngược lại, một hệ thống đường cao tốc mới có thể rút ngắn hành trình giữa các cực kinh tế nhưng vẫn để lại khoảng cách lớn đối với những người phụ thuộc vào vận tải công cộng

Do đó, không thể đánh giá hiệu quả kết nối chỉ bằng chiều dài đường, tốc độ phương tiện hoặc số lượng nút giao. Cần xem xét ai được tiếp cận cơ hội, cơ hội nào được tiếp cận, trong bao lâu và với chi phí nào

Có thể đo tác động của kết nối bằng những chỉ số kinh tế nào?

Để đánh giá quan hệ giữa kết nối không gian và phát triển kinh tế đô thị, cần chuyển các khái niệm “gần”, “dễ đi lại” hoặc “kết nối tốt” thành các chỉ số có thể đo lường

Một nhóm chỉ số quan trọng là khả năng tiếp cận việc làm, chẳng hạn số việc làm có thể tiếp cận trong 30, 45 hoặc 60 phút bằng từng phương thức giao thông. Chỉ số này phản ánh trực tiếp quy mô thị trường lao động mà một khu vực thực sự tiếp cận được

Nhóm thứ hai là khả năng tiếp cận khách hàng và thị trường, có thể đo bằng số dân, doanh nghiệp hoặc hoạt động kinh tế nằm trong một ngưỡng thời gian di chuyển nhất định

Nhóm thứ ba là chi phí và độ tin cậy của tiếp cận, gồm thời gian hành trình, thời gian chờ, chi phí vận chuyển và mức độ biến động của thời gian di chuyển

Cuối cùng là các kết quả kinh tế như năng suất lao động, tiền lương, việc làm, doanh thu, giá trị gia tăng, chi phí vận hành và giá trị đất đai

Không nên giả định rằng mọi chỉ số đều phải tăng cùng nhau. Một dự án có thể làm tăng việc làm tiếp cận được nhưng đồng thời làm tăng chi phí nhà ở. Một mạng lưới có thể mở rộng quy mô thị trường nhưng không làm tăng năng suất doanh nghiệp nếu lợi ích quy tụ bị triệt tiêu bởi tắc nghẽn hoặc chi phí đất đai

Phát triển kinh tế đô thị nên ưu tiên khả năng tiếp cận thay vì chỉ mở rộng hạ tầng

Từ góc độ quy hoạch, mục tiêu hiệu quả hơn không phải là xây càng nhiều hạ tầng càng tốt mà là tăng số lượng cơ hội kinh tế có thể tiếp cận trong một mức thời gian và chi phí chấp nhận được

Điều này đòi hỏi kết nối giữa ba yếu tố: vị trí, sử dụng đất và mạng lưới di chuyển. Một tuyến giao thông mới chỉ tạo ra giá trị kinh tế đầy đủ khi nó kết nối được các nơi có nhu cầu thực, nơi tập trung việc làm, dịch vụ, doanh nghiệp và dân cư

Các khu vực có khả năng tiếp cận cao nên được hỗ trợ bằng mật độ và chức năng đô thị phù hợp, thay vì chỉ xây dựng hạ tầng vận tải mà không tạo đủ cơ hội ở hai đầu hành trình. Đồng thời, cần duy trì kết nối đa phương thức để lợi ích không chỉ thuộc về người sử dụng ô tô

Đánh giá dự án cũng nên chuyển từ câu hỏi “giảm được bao nhiêu phút đi lại?” sang câu hỏi “tăng được bao nhiêu cơ hội kinh tế và cho nhóm dân cư nào?”. Cách tiếp cận này phù hợp hơn với mục tiêu phát triển đô thị vì nó liên kết trực tiếp hiệu quả giao thông với thị trường lao động, năng suất, khả năng tiếp cận dịch vụ và phân bổ lợi ích

Khi vị trí tốt được kết nối tốt, đô thị có thể mở rộng quy mô thị trường hiệu dụng mà không nhất thiết phải mở rộng theo chiều ngang vô hạn. Ngược lại, một đô thị có mạng lưới kết nối yếu có thể sở hữu dân số và hoạt động kinh tế lớn nhưng vẫn chịu “khoảng cách kinh tế” giữa các khu vực

Vì vậy, kết nối không gian và phát triển kinh tế đô thị có quan hệ thông qua một cơ chế cốt lõi: khả năng tiếp cận làm thay đổi quy mô thị trường hiệu dụng và mức độ tương tác giữa người, doanh nghiệp và các cơ hội kinh tế. Vị trí càng thuận lợi và mạng lưới càng hiệu quả, doanh nghiệp càng dễ tiếp cận khách hàng, lao động và nhà cung ứng; người lao động càng có nhiều lựa chọn việc làm; các lợi ích quy tụ càng có điều kiện hình thành. Tuy nhiên, tác động không tự động tăng theo mức độ kết nối, vì tắc nghẽn, chi phí nhà ở, phân bố cơ hội và bất bình đẳng tiếp cận có thể làm giảm hoặc phân phối lại lợi ích. Do đó, thước đo quan trọng nhất của một vị trí kinh tế đô thị không đơn thuần là khoảng cách địa lý, mà là bao nhiêu cơ hội có thể tiếp cận, trong bao lâu và với chi phí nào