Hạ tầng và phát triển kinh tế đô thị liên hệ thế nào?

Điểm quan trọng là hạ tầng không tự tạo ra tăng trưởng chỉ vì thành phố có thêm đường sá hay công trình. Giá trị kinh tế xuất hiện khi hạ tầng làm giảm khoảng cách thực tế giữa các hoạt động kinh tế, nâng độ tin cậy của dịch vụ và mở rộng khả năng tiếp cận cơ hội.

Hạ tầng tạo giá trị kinh tế đô thị thông qua kết nối như thế nào?

Hạ tầng tốt làm thay đổi cách các tác nhân kinh tế tiếp cận lẫn nhau. Một tuyến đường, mạng lưới vận tải công cộng, hệ thống điện ổn định hay hạ tầng số đều có thể làm giảm “ma sát” giữa nơi ở, nơi làm việc, thị trường và các trung tâm dịch vụ.

Cơ chế này thể hiện rõ ở ba mối quan hệ:

Người lao động – việc làm: Khi thời gian và khoảng cách đi lại giảm, thị trường lao động thực tế của người dân rộng hơn. Doanh nghiệp cũng có thể tuyển người từ phạm vi lớn hơn thay vì chỉ dựa vào nguồn nhân lực ở khu vực lân cận.

Doanh nghiệp – thị trường: Hạ tầng giao thông và logistics giúp doanh nghiệp tiếp cận khách hàng, nhà cung ứng và các đầu mối phân phối với chi phí thấp hơn. Hạ tầng số còn mở rộng phạm vi giao dịch mà không phụ thuộc hoàn toàn vào khoảng cách địa lý.

Các doanh nghiệp – tri thức và nguồn lực: Khi khả năng tiếp cận giữa các khu vực tốt hơn, doanh nghiệp có nhiều cơ hội tương tác, chia sẻ dịch vụ và tiếp cận lao động phù hợp. Đây là một phần của lợi thế tập trung đô thị mà các nghiên cứu về kinh tế đô thị thường gọi là hiệu ứng tích tụ.

Như vậy, tác động của hạ tầng không chỉ nằm ở việc “đi lại thuận tiện” mà ở việc nó làm cho nhiều hoạt động kinh tế có thể diễn ra trong cùng một không gian với ít trở ngại hơn.

Giảm thời gian và chi phí là kênh tác động trực tiếp nhất

Một đô thị có thể tăng trưởng nhanh nhưng vẫn đánh mất lợi thế nếu chi phí vận hành quá cao. Hạ tầng chất lượng thấp thường tạo ra những khoản chi phí mà doanh nghiệp và người dân phải gánh hàng ngày nhưng không phải lúc nào cũng thể hiện trực tiếp trên giá hàng hóa.

Với doanh nghiệp, đó có thể là chi phí nhiên liệu, giao nhận, tồn kho, thời gian xe chờ, chi phí do gián đoạn điện hoặc chi phí nhân sự phát sinh vì đi lại khó khăn. Với người lao động, đó là thời gian di chuyển, chi phí phương tiện và phần cơ hội bị mất khi phải dành nhiều thời gian cho việc đi lại.

Các chỉ tiêu như thời gian di chuyển, độ tin cậy của vận tải, chi phí logistics, thời gian giao hàng, mức độ bao phủ dịch vụ và số lần gián đoạn vì thế phản ánh chất lượng hạ tầng tốt hơn các mô tả chung như “hiện đại” hay “đồng bộ”.

Khi các chi phí này giảm, phần nguồn lực tiết kiệm được có thể chuyển sang sản xuất, tiêu dùng, đầu tư và mở rộng kinh doanh. World Bank cũng nhấn mạnh rằng ùn tắc và chi phí đi lại về thời gian lẫn tiền bạc có thể hạn chế cơ hội việc làm và tăng trưởng kinh tế đô thị.

Hạ tầng tốt giúp đô thị phát huy lợi thế tập trung kinh tế

Một trong những lý do doanh nghiệp và lao động tập trung ở đô thị là khả năng tiếp cận lẫn nhau. Nhưng mật độ cao chỉ tạo ra lợi ích khi hạ tầng đủ khả năng kết nối các hoạt động đó.

Khi vận tải công cộng, đường bộ và các mạng lưới dịch vụ được tổ chức hiệu quả, doanh nghiệp có thể tiếp cận thị trường lao động lớn hơn; người lao động có thêm lựa chọn việc làm; dịch vụ chuyên môn có thể phục vụ nhiều doanh nghiệp hơn; các trung tâm thương mại, công nghiệp và dịch vụ có điều kiện phát triển theo mạng lưới thay vì hoạt động như những điểm tách biệt.

Đây là cơ chế khiến hạ tầng trở thành một phần của năng suất đô thị. Nghiên cứu của OECD về kinh tế tích tụ cho thấy năng suất có xu hướng tăng khi quy mô đô thị lớn hơn, nhưng lợi ích này có thể bị bào mòn bởi ùn tắc, ô nhiễm và chi phí nhà ở cao. Nói cách khác, quy mô chỉ tạo ra lợi thế khi hạ tầng cho phép đô thị kết nối được các nguồn lực mà nó tập trung.

Vì vậy, một thành phố đông dân chưa chắc đã là một thành phố có năng suất cao. Vấn đề nằm ở việc người và hàng hóa có thể di chuyển giữa các trung tâm kinh tế nhanh, ổn định và với chi phí hợp lý hay không.

Hạ tầng không chỉ là giao thông mà còn là nền tảng của hoạt động kinh doanh

Giao thông thường là phần dễ nhận thấy nhất, nhưng phát triển kinh tế đô thị còn phụ thuộc vào nhiều lớp hạ tầng khác.

Hạ tầng năng lượng quyết định khả năng vận hành liên tục của nhà máy, cửa hàng, văn phòng và dịch vụ số. Điện không ổn định có thể biến một năng lực sản xuất sẵn có thành công suất không thể sử dụng đầy đủ.

Hạ tầng cấp nước, thoát nước và xử lý chất thải ảnh hưởng đến khả năng phát triển khu dân cư, thương mại và sản xuất, đồng thời tác động đến chi phí vận hành và sức hấp dẫn của địa điểm đầu tư.

Hạ tầng viễn thông và số làm giảm chi phí trao đổi thông tin, hỗ trợ giao dịch từ xa và nâng khả năng phối hợp giữa doanh nghiệp, người lao động và khách hàng.

Hạ tầng đô thị và dịch vụ thiết yếu còn quyết định liệu một khu vực mới mở rộng có thực sự trở thành không gian kinh tế hay chỉ là khu dân cư phụ thuộc vào các trung tâm khác.

Do đó, chất lượng hạ tầng cần được nhìn như một hệ thống liên kết. Một tuyến đường tốt nhưng điện, nước hoặc kết nối số thiếu ổn định vẫn có thể làm giảm hiệu quả đầu tư và hạn chế sức cạnh tranh của khu vực.

Hạ tầng tốt không tự động tạo tăng trưởng nếu thiếu đồng bộ

Mối quan hệ giữa hạ tầng và phát triển kinh tế đô thị không phải lúc nào cũng tuyến tính. Xây dựng thêm công trình chỉ tạo ra giá trị khi công trình đó giải quyết đúng điểm nghẽn và kết nối được với nhu cầu kinh tế thực tế.

Một dự án giao thông có thể làm tăng khả năng tiếp cận việc làm nhưng nếu thiếu kết nối đầu-cuối, người dân vẫn mất nhiều thời gian chuyển tuyến. Một khu đô thị mới có thể có đường rộng nhưng nếu thiếu việc làm, dịch vụ và phương tiện công cộng, chi phí đi lại có thể tiếp tục cao. Tương tự, hạ tầng được đầu tư lớn nhưng công suất dư thừa hoặc không phù hợp với nhu cầu cũng làm giảm hiệu quả sử dụng vốn.

Vì vậy, chất lượng hạ tầng nên được đánh giá bằng khả năng phục vụ nhu cầu kinh tế, không chỉ bằng quy mô đầu tư. Những câu hỏi quan trọng là: hạ tầng kết nối được ai với ai, giảm được loại chi phí nào, tăng khả năng tiếp cận đến đâu, có ổn định hay không và lợi ích có đến được nhiều khu vực dân cư hay chỉ tập trung vào một số điểm.

World Bank gần đây cũng nhấn mạnh vai trò của đầu tư vào hạ tầng đô thị, giao thông và năng lượng đối với tăng trưởng của Việt Nam, đồng thời lưu ý rằng hiệu quả chi tiêu vẫn là điều kiện quan trọng để tác động kinh tế được hiện thực hóa.

Từ góc độ phát triển đô thị, mục tiêu không phải là có thật nhiều hạ tầng mà là tạo ra kết nối tốt hơn với chi phí thấp hơn và độ tin cậy cao hơn. Khi đó, hạ tầng mới thực sự trở thành nền tảng giúp đô thị nâng năng suất, mở rộng thị trường lao động, thu hút doanh nghiệp và sử dụng hiệu quả hơn lợi thế tập trung.