Điều kiện hình thành động lực kinh tế đô thị gồm những gì?

Có thể nhìn chuỗi này theo logic: nguồn lực → khả năng khai thác → năng suất và giá trị gia tăng → liên kết kinh tế → lan tỏa → động lực phát triển. Đây cũng là lý do quy mô đô thị tự nó không bảo đảm năng suất cao: lợi ích của kinh tế tích tụ phụ thuộc vào khả năng chia sẻ nguồn lực, ghép nối lao động và doanh nghiệp, cũng như lan truyền tri thức; quản trị phân mảnh có thể làm suy giảm lợi ích đó.

Không phải nguồn lực nào cũng là động lực: phải tạo được lợi thế kinh tế có thể khai thác

Điều kiện đầu tiên là yếu tố đó phải tạo ra một lợi thế kinh tế có thể khai thác, chứ không chỉ tồn tại về mặt vật chất hoặc hành chính.

Một đô thị có quỹ đất lớn chưa chắc có động lực tăng trưởng nếu đất không phù hợp với hoạt động sản xuất, dịch vụ hoặc logistics. Một lực lượng lao động đông cũng chưa tạo thành động lực nếu kỹ năng không phù hợp với cơ cấu việc làm. Tương tự, vị trí gần một tuyến giao thông chỉ trở thành lợi thế khi khoảng cách đó thực sự làm giảm chi phí tiếp cận thị trường, nguyên liệu hoặc nhân lực.

Vì vậy, cần phân biệt ba cấp độ:

·         Nguồn lực: thứ đô thị đang sở hữu hoặc có khả năng tiếp cận

·         Lợi thế: nguồn lực tạo ra điều kiện tốt hơn so với lựa chọn thay thế

·         Động lực: lợi thế đã được khai thác đủ hiệu quả để tạo ra giá trị và thúc đẩy thêm các hoạt động kinh tế khác

Điểm quyết định nằm ở khả năng chuyển từ “có” sang “tạo ra”. Một tài sản chỉ trở thành động lực khi có chủ thể sử dụng, có nhu cầu thị trường và có điều kiện bổ trợ để biến nó thành hoạt động kinh tế.

Phải có cơ chế chuyển hóa nguồn lực thành năng suất và giá trị gia tăng

Nguồn lực chỉ tạo động lực khi tồn tại cơ chế chuyển hóa. Đây là điều kiện cốt lõi để trả lời câu hỏi tại sao cùng một loại nguồn lực nhưng đô thị này tạo ra tăng trưởng mạnh, còn đô thị khác lại không.

Cơ chế chuyển hóa thường diễn ra thông qua ba mắt xích. Thứ nhất, nguồn lực được đưa vào quá trình sản xuất hoặc cung ứng dịch vụ. Thứ hai, sự kết hợp giữa lao động, vốn, công nghệ, thông tin và tổ chức làm tăng năng suất. Thứ ba, kết quả tạo ra được thị trường hấp thụ và tái đầu tư, từ đó hình thành vòng phát triển tiếp theo.

Chẳng hạn, một cụm doanh nghiệp chỉ trở thành động lực khi sự tập trung giúp doanh nghiệp tiếp cận nhà cung ứng, lao động phù hợp và tri thức dễ hơn so với hoạt động phân tán. Các nghiên cứu về kinh tế tích tụ thường quy về những cơ chế như sharing, matching và learning: chia sẻ đầu vào và hạ tầng, ghép nối tốt hơn giữa doanh nghiệp với lao động, và học hỏi từ các chủ thể ở gần nhau.

Do đó, khi đánh giá một yếu tố có phải động lực kinh tế đô thị hay không, cần hỏi: nó tạo ra năng suất hoặc giá trị gia tăng bằng cơ chế nào? Nếu không trả lời được câu hỏi này, yếu tố đó mới chỉ là tiềm năng.

Phải có thị trường, hạ tầng và kết nối để giảm chi phí giao dịch

Một lợi thế kinh tế khó trở thành động lực nếu không thể kết nối với người mua, người lao động, nhà cung cấp và các thị trường liên quan.

Thị trường tạo ra đầu ra cho sản phẩm và dịch vụ. Hạ tầng giúp vận chuyển người, hàng hóa, năng lượng và thông tin. Kết nối không gian giúp doanh nghiệp tiếp cận mạng lưới rộng hơn thay vì bị giới hạn trong phạm vi địa phương. Ba yếu tố này bổ trợ cho nhau: có nguồn lực nhưng thiếu kết nối thì khả năng khai thác giảm; có hạ tầng nhưng thiếu hoạt động kinh tế thì hạ tầng khó tạo ra động lực độc lập.

Một ví dụ đơn giản là lợi thế vị trí. Vị trí gần cảng chỉ thực sự tạo lợi thế cho logistics khi có đường kết nối phù hợp, dịch vụ hỗ trợ, doanh nghiệp có nhu cầu vận chuyển và thủ tục đủ thuận lợi. Như vậy, giá trị kinh tế không nằm riêng ở “gần cảng” mà nằm ở khả năng biến vị trí thành chi phí tiếp cận thấp hơn và dịch vụ có sức cạnh tranh hơn.

Ở quy mô đô thị, vấn đề còn nằm ở sự liên thông giữa nơi ở, việc làm và dịch vụ. Khi các khu vực bị chia cắt, việc đi lại khó khăn hoặc hạ tầng không theo kịp mở rộng đô thị, lợi ích của tập trung kinh tế có thể bị suy giảm. World Bank cũng nhấn mạnh rằng tăng trưởng đô thị thiếu kết nối giữa nhà ở, việc làm, dịch vụ và hạ tầng có thể làm suy yếu lợi ích của kinh tế tích tụ.

Phải có thể chế và năng lực điều phối để các yếu tố bổ trợ cùng vận hành

Một động lực kinh tế hiếm khi hoạt động bằng một yếu tố đơn lẻ. Nó cần nhiều thành phần cùng tồn tại và phối hợp: đất đai, giao thông, lao động, doanh nghiệp, dịch vụ công, tài chính, dữ liệu và các thiết chế quản lý.

Vì vậy, chất lượng thể chế và khả năng điều phối là điều kiện chuyển hóa các lợi thế riêng lẻ thành một hệ thống kinh tế có khả năng vận hành. Khi các khu vực chức năng của đô thị được quản lý rời rạc, một nơi có thể tối ưu cho lợi ích riêng nhưng lại làm tăng chi phí cho toàn vùng. Ngược lại, phối hợp tốt giữa giao thông, sử dụng đất và phát triển kinh tế giúp các yếu tố bổ trợ nhau thay vì triệt tiêu nhau.

Điều này giải thích vì sao cùng một quy mô hoặc cùng một nguồn lực đô thị nhưng kết quả kinh tế có thể khác nhau. Nghiên cứu của OECD cho thấy đô thị có cấu trúc quản trị phân mảnh có xu hướng đạt năng suất thấp hơn, trong khi cơ chế quản trị cấp đô thị vùng có thể giảm bớt tác động của sự phân mảnh.

Điều kiện thể chế ở đây không nhất thiết có nghĩa là phải có một mô hình quản lý duy nhất. Điều quan trọng hơn là các quyết định có liên quan phải được phối hợp đủ tốt để giảm xung đột và tạo điều kiện cho hoạt động kinh tế.

Phải tạo được tích tụ, đổi mới và liên kết lan tỏa

Một yếu tố trở thành động lực ở cấp đô thị khi tác động của nó không dừng lại ở lợi ích trực tiếp của một chủ thể.

Động lực mạnh thường tạo ra hiệu ứng tích tụ: doanh nghiệp mới xuất hiện vì thấy thị trường đủ lớn; lao động có kỹ năng tìm đến vì có nhiều cơ hội việc làm; nhà cung ứng chuyên môn hóa hình thành vì có đủ khách hàng; tri thức được trao đổi nhanh hơn; doanh nghiệp có thêm động lực đổi mới vì đứng gần các đối tác và đối thủ cùng ngành.

Từ đó xuất hiện một vòng phản hồi:

Tập trung hoạt động kinh tế → tăng tương tác → tăng năng suất hoặc đổi mới → thu hút thêm nguồn lực → mở rộng hệ sinh thái → tiếp tục tăng sức hấp dẫn kinh tế

Đây là điểm phân biệt quan trọng giữa lợi thế và động lực. Lợi thế có thể đem lại một khoản lợi ích ban đầu; động lực tạo ra khả năng tự củng cố và kích thích những hoạt động mới. Các cơ chế tích tụ thường được giải thích bằng việc chia sẻ cơ sở vật chất và đầu vào, ghép nối hiệu quả hơn trên thị trường lao động và lan truyền tri thức giữa các doanh nghiệp.

Khả năng lan tỏa cũng cần được hiểu rộng hơn phạm vi địa giới hành chính. Một trung tâm đô thị có thể tạo nhu cầu cho vùng phụ cận, cung cấp dịch vụ chuyên môn, kết nối vận tải và mở rộng thị trường cho các địa phương xung quanh. Khi đó, động lực của một đô thị trở thành một phần của động lực kinh tế vùng.

Một lợi thế sẽ không trở thành động lực khi thiếu điều kiện bổ trợ hoặc phát sinh chi phí vượt lợi ích

Không phải cứ tăng quy mô nguồn lực là động lực kinh tế sẽ mạnh lên. Một yếu tố có thể mất tác dụng khi các điều kiện bổ trợ không còn đáp ứng hoặc chi phí do tập trung vượt quá lợi ích mà nó tạo ra.

Có thể nhận diện một số trường hợp điển hình:

·         Có nguồn lực nhưng thiếu năng lực khai thác: tài sản tồn tại nhưng không được chuyển thành hoạt động có giá trị

·         Có thị trường nhưng kết nối kém: chi phí vận chuyển, thời gian hoặc tiếp cận nhân lực làm mất lợi thế

·         Có hạ tầng nhưng thiếu hệ sinh thái: công trình được đầu tư nhưng không kéo theo hoạt động kinh tế tương ứng

·         Có quy mô nhưng quản trị phân mảnh: các chủ thể không phối hợp được các vấn đề vượt ranh giới hành chính

·         Có tích tụ nhưng thiếu khả năng hấp thụ: đô thị tập trung quá nhanh nhưng nhà ở, giao thông, dịch vụ hoặc năng lực quản lý không theo kịp

Vì thế, điều kiện hình thành động lực không phải là một danh sách yếu tố độc lập mà là một quan hệ bổ trợ giữa nhiều yếu tố. Một mắt xích yếu có thể làm giảm giá trị của những lợi thế còn lại. Đây cũng là lý do lợi ích kinh tế của đô thị không tăng tự động theo quy mô: các chi phí như tắc nghẽn, ô nhiễm, giãn trải đô thị và năng lực quản trị yếu có thể làm giảm phần lợi ích từ tích tụ.

Có thể dùng một tiêu chí tổng quát để nhận diện: một yếu tố chỉ nên được xem là động lực kinh tế đô thị khi nó tạo giá trị trực tiếp, kích hoạt các yếu tố bổ trợ, nâng năng suất hoặc sức cạnh tranh, đồng thời tạo ra hiệu ứng lan tỏa đủ lớn để thúc đẩy thêm hoạt động kinh tế khác.

Vì vậy, câu hỏi đúng không phải “đô thị có yếu tố này hay không?”, mà là “yếu tố này đang được chuyển hóa thành giá trị bằng cơ chế nào, trong điều kiện nào và có tạo ra tác động vượt ra ngoài lợi ích trực tiếp hay không?”.