Quan hệ giữa các nguồn lực đô thị được hình thành thế nào?

Điểm quan trọng là hai cơ chế này có thể đồng thời tồn tại. Hai nguồn lực có thể bổ sung khi được sử dụng cùng nhau để nâng năng suất, nhưng cũng có thể thay thế một phần cho nhau khi đô thị thay đổi công nghệ, phương thức tổ chức hoặc cách sử dụng không gian.

Các nguồn lực kinh tế đô thị gồm những nhóm nào?

Nguồn lực kinh tế đô thị có thể được nhìn nhận qua một số nhóm chính gồm đất đai, lao động, vốn, hạ tầng, công nghệ và các nguồn lực thể chế – tổ chức. Mỗi nhóm đảm nhận một chức năng khác nhau nhưng đều tham gia vào quá trình tạo ra giá trị trong không gian đô thị.

Đất đai cung cấp mặt bằng cho nhà ở, sản xuất, thương mại, dịch vụ và hạ tầng. Đây là nguồn lực đặc biệt vì tổng cung đất tại một vị trí cụ thể bị giới hạn, trong khi nhu cầu sử dụng có thể thay đổi mạnh theo quá trình đô thị hóa.

Lao động cung cấp sức lao động, kỹ năng và tri thức. Quy mô cũng như chất lượng lực lượng lao động ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thu hút doanh nghiệp, đổi mới và chuyên môn hóa của đô thị.

Vốn bao gồm nguồn lực tài chính và tài sản phục vụ đầu tư. Vốn cho phép đô thị và doanh nghiệp xây dựng nhà máy, văn phòng, hạ tầng, phương tiện vận tải và các hệ thống công nghệ.

Hạ tầng gồm giao thông, điện, nước, viễn thông, xử lý chất thải và các hệ thống đô thị khác. Hạ tầng không chỉ là một loại tài sản mà còn tạo điều kiện để các nguồn lực khác được kết nối và sử dụng hiệu quả.

Công nghệ và tri thức giúp thay đổi cách sử dụng các nguồn lực. Một công nghệ mới có thể làm giảm nhu cầu về đất hoặc lao động cho một hoạt động nhất định, đồng thời làm tăng nhu cầu đối với lao động có kỹ năng cao.

Thể chế và năng lực quản trị tạo ra môi trường để các nguồn lực được phân bổ, kết nối và sử dụng. OECD nhấn mạnh rằng năng suất đô thị chịu ảnh hưởng đồng thời bởi vốn nhân lực, hạ tầng, cơ cấu ngành, quản trị và các cơ chế tạo lợi ích từ tập trung kinh tế.

Quan hệ bổ sung giữa các nguồn lực đô thị diễn ra như thế nào?

Quan hệ bổ sung xuất hiện khi một nguồn lực làm tăng giá trị hoặc năng suất của nguồn lực khác. Đây là cơ chế rất quan trọng vì một đô thị có thể sở hữu nhiều nguồn lực nhưng vẫn đạt hiệu quả thấp nếu chúng không được kết nối phù hợp.

Ví dụ, lao động có kỹ năng và hạ tầng giao thông có tính bổ sung rõ rệt. Người lao động có thể sở hữu trình độ cao nhưng nếu khả năng tiếp cận việc làm bị hạn chế bởi giao thông kém, một phần năng lực của họ không được chuyển hóa thành năng suất. Ngược lại, hệ thống giao thông tốt giúp mở rộng phạm vi tiếp cận việc làm và thị trường lao động.

Tương tự, vốn và đất đai thường cần nhau trong phát triển đô thị. Đất cung cấp không gian, còn vốn cho phép xây dựng công trình và đưa không gian đó vào sử dụng kinh tế. Một khu đất có vị trí thuận lợi nhưng thiếu vốn đầu tư có thể chưa tạo ra giá trị tương xứng; ngược lại, vốn lớn cũng khó phát huy hiệu quả nếu không có quỹ đất phù hợp.

Quan hệ bổ sung còn xuất hiện giữa vốn nhân lực và công nghệ. Công nghệ mới không tự động tạo ra năng suất nếu người lao động không có kỹ năng để vận hành, cải tiến và áp dụng nó. OECD cũng ghi nhận vai trò bổ trợ của vốn nhân lực đối với việc tiếp nhận và lan tỏa công nghệ.

Ở cấp độ đô thị, các quan hệ bổ sung này có thể tạo thành hiệu ứng tích lũy: hạ tầng tốt thu hút doanh nghiệp và lao động; doanh nghiệp và lao động tập trung làm tăng nhu cầu về hạ tầng; quy mô thị trường lớn hơn lại tạo điều kiện cho chuyên môn hóa, chia sẻ cơ sở vật chất và lan tỏa tri thức.

Vì sao các nguồn lực đô thị cũng có thể thay thế lẫn nhau?

Thay thế xảy ra khi việc tăng sử dụng một nguồn lực cho phép giảm nhu cầu đối với một nguồn lực khác mà vẫn duy trì một chức năng kinh tế nhất định.

Một ví dụ điển hình là thay thế giữa đất và vốn. Khi đất đô thị khan hiếm và giá cao, doanh nghiệp có thể sử dụng vốn để xây dựng công trình cao tầng, tăng mật độ sử dụng trên cùng diện tích đất. Khi đó, vốn và công nghệ xây dựng cho phép đô thị tạo thêm diện tích sử dụng mà không cần mở rộng tương ứng quỹ đất.

Công nghệ và lao động cũng có thể có quan hệ thay thế trong một số hoạt động. Tự động hóa có thể làm giảm nhu cầu đối với một số công việc mang tính lặp lại, trong khi lại làm tăng nhu cầu về kỹ thuật viên, chuyên gia và lao động có kỹ năng cao. Vì vậy, thay thế không nhất thiết có nghĩa một nguồn lực trở nên không cần thiết; nó thường làm thay đổi cơ cấu nhu cầu đối với nguồn lực.

Giao thông cũng có thể tạo ra dạng thay thế về không gian. Khi khả năng di chuyển được cải thiện, doanh nghiệp và người lao động có thể tiếp cận các khu vực xa trung tâm hơn. Điều này làm giảm sự phụ thuộc vào việc phải đặt mọi hoạt động tại những vị trí có giá đất cao nhất.

Tuy nhiên, khả năng thay thế luôn có giới hạn. Một nguồn lực không thể thay thế hoàn toàn nguồn lực khác nếu chúng đảm nhận những chức năng khác nhau. Ví dụ, công nghệ có thể thay thế một phần lao động trực tiếp nhưng không đồng nghĩa có thể loại bỏ hoàn toàn nhu cầu về con người, đặc biệt đối với các hoạt động cần sáng tạo, quản lý, tương tác xã hội hoặc ra quyết định.

Bổ sung và thay thế có thể xảy ra đồng thời ra sao?

Bổ sung và thay thế không phải hai trạng thái loại trừ nhau. Trong cùng một hệ thống đô thị, một cặp nguồn lực có thể bổ sung ở một khâu nhưng thay thế ở khâu khác.

Chẳng hạn, công nghệ và lao động có thể bổ sung khi công nghệ cần lao động có kỹ năng để vận hành. Nhưng trong một công đoạn sản xuất cụ thể, công nghệ tự động lại có thể thay thế một phần lao động thủ công.

Tương tự, giao thông và đất đai vừa bổ sung vừa tạo khả năng thay thế. Hạ tầng giao thông tốt làm tăng giá trị của đất ở những vị trí được kết nối thuận lợi. Đồng thời, khả năng kết nối tốt cho phép doanh nghiệp sử dụng những khu đất xa trung tâm hơn, qua đó giảm sự phụ thuộc vào đất trung tâm có giá cao.

Điều này giải thích vì sao không thể đánh giá một nguồn lực chỉ bằng quy mô của chính nó. Câu hỏi quan trọng hơn là: nguồn lực đó đang kết hợp với nguồn lực nào, trong điều kiện nào và với công nghệ nào?

Quan hệ giữa các nguồn lực tạo ra lợi thế tập trung đô thị thế nào?

Khi nhiều nguồn lực được tập trung trong cùng một không gian và có khả năng kết nối tốt, đô thị có thể hình thành lợi ích kinh tế do tập trung. OECD phân tích ba cơ chế quan trọng là chia sẻ, kết nối phù hợp và học hỏi.

Thứ nhất, doanh nghiệp và người dân có thể chia sẻ hạ tầng, dịch vụ và các đầu vào có chi phí cố định cao. Một hệ thống giao thông, trường đại học hoặc trung tâm dịch vụ chuyên môn có thể phục vụ nhiều chủ thể cùng lúc.

Thứ hai, thị trường lao động lớn tạo điều kiện ghép nối tốt hơn giữa người lao động và việc làm. Doanh nghiệp có nhiều lựa chọn hơn khi tuyển dụng, còn người lao động có nhiều cơ hội tìm được công việc phù hợp với kỹ năng.

Thứ ba, sự gần gũi về không gian tạo điều kiện cho học hỏi và lan tỏa tri thức. Doanh nghiệp có thể quan sát, trao đổi và tiếp nhận nhanh hơn các phương pháp, công nghệ hoặc ý tưởng mới.

Những cơ chế này cho thấy các nguồn lực đô thị không chỉ cộng dồn về số lượng. Chúng có thể tạo ra giá trị tương tác, trong đó tổng hiệu quả của hệ thống lớn hơn hiệu quả nếu từng nguồn lực được sử dụng riêng rẽ.

Tuy nhiên, quan hệ này cũng có giới hạn. Khi mật độ tăng quá cao, chi phí tắc nghẽn, giá nhà đất, ô nhiễm và áp lực hạ tầng có thể làm giảm lợi ích từ tập trung. OECD ghi nhận rằng lợi ích năng suất của đô thị lớn có thể đi kèm các chi phí tập trung, khiến hiệu quả kinh tế và phúc lợi không tăng theo cùng một hướng.

Điều gì quyết định nguồn lực nào bổ sung hay thay thế nguồn lực khác?

Không có một quan hệ cố định cho mọi đô thị. Mức độ bổ sung hay thay thế phụ thuộc vào công nghệ, giá tương đối, khan hiếm nguồn lực, quy hoạch, chất lượng hạ tầng, kỹ năng lao động và cách tổ chức sản xuất.

Có thể xem xét theo bốn điều kiện chính:

·         Khan hiếm: Khi đất khan hiếm, động lực thay thế đất bằng vốn và công nghệ thường tăng

·         Giá tương đối: Khi chi phí của một nguồn lực tăng, doanh nghiệp có động cơ tìm nguồn lực thay thế nếu khả năng kỹ thuật cho phép

·         Công nghệ: Công nghệ có thể làm thay đổi hoàn toàn tỷ lệ kết hợp giữa vốn, lao động, đất và hạ tầng

·         Khả năng kết nối: Hạ tầng và quản trị tốt giúp các nguồn lực bổ sung cho nhau hiệu quả hơn

Vì vậy, chính sách phát triển đô thị không nên chỉ tập trung tăng một loại nguồn lực. Xây thêm hạ tầng nhưng thiếu lao động có kỹ năng có thể tạo ra hiệu quả thấp; đào tạo nhân lực nhưng thiếu việc làm và kết nối giao thông cũng không khai thác hết vốn nhân lực.

Quan trọng hơn, cần xác định nút thắt đang nằm ở nguồn lực nào và quan hệ giữa các nguồn lực đang bị hạn chế ở đâu. Đây là cơ sở để quyết định nên bổ sung nguồn lực, tăng khả năng kết hợp hay khuyến khích thay thế bằng công nghệ và phương thức tổ chức mới.

Một cách khái quát, quan hệ giữa các nguồn lực đô thị được hình thành thông qua cả bổ sung và thay thế. Bổ sung giúp các nguồn lực phối hợp để tạo năng suất cao hơn, còn thay thế cho phép đô thị thích ứng khi một nguồn lực trở nên khan hiếm hoặc đắt đỏ. Hai cơ chế này diễn ra đồng thời và thay đổi theo công nghệ, giá cả, hạ tầng, chất lượng lao động và điều kiện không gian. Vì thế, năng lực kinh tế của một đô thị không chỉ phụ thuộc vào lượng nguồn lực mà còn phụ thuộc vào cách các nguồn lực được kết hợp, phân bổ và chuyển đổi cho nhau.