Cơ cấu nguồn lực kinh tế đô thị được hiểu như thế nào?

Điểm cần lưu ý là không tồn tại một tỷ lệ chuẩn duy nhất áp dụng cho mọi đô thị. Cơ cấu nguồn lực thay đổi theo quy mô, chức năng, trình độ phát triển, vị trí không gian và mô hình kinh tế của từng thành phố.

Các nhóm nguồn lực cấu thành kinh tế đô thị

Ở cấp độ nền tảng, kinh tế học thường xem đất đai, lao động và vốn là các yếu tố đầu vào cơ bản; một số cách tiếp cận bổ sung năng lực kinh doanh hoặc tinh thần doanh nhân. Trong nghiên cứu đô thị, đất, lao động và vốn cũng thường được sử dụng làm các nhóm đầu vào để phân tích hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Trong thực tế đô thị, phạm vi nguồn lực thường được nhìn rộng hơn các yếu tố sản xuất cổ điển:

·         Nguồn lực đất đai và không gian đô thị: quỹ đất xây dựng, vị trí, khả năng tiếp cận và cách sử dụng không gian

·         Nguồn nhân lực: quy mô lao động, trình độ chuyên môn, kỹ năng, kinh nghiệm và chất lượng vốn con người

·         Nguồn lực vốn: vốn đầu tư, tín dụng, tài sản sản xuất và khả năng huy động tài chính

·         Nguồn lực khoa học, công nghệ và tri thức: công nghệ sản xuất, năng lực đổi mới, dữ liệu, nghiên cứu và khả năng ứng dụng tri thức

·         Nguồn lực hạ tầng: giao thông, điện, nước, viễn thông và các công trình phục vụ hoạt động kinh tế

·         Nguồn lực tổ chức và thể chế: khả năng quản trị, điều phối, tạo môi trường kinh doanh và phân bổ các nguồn lực khác

Các nhóm này không hoạt động độc lập. Chẳng hạn, vốn đầu tư chỉ tạo hiệu quả cao khi có đất phù hợp, lao động đáp ứng yêu cầu và hạ tầng đủ năng lực phục vụ. Nghiên cứu về kinh tế đô thị cũng cho thấy sự phối hợp giữa vốn con người, hạ tầng và phân bổ các yếu tố sản xuất có liên hệ trực tiếp với hiệu quả phát triển kinh tế.

Tỷ trọng giữa các nhóm nguồn lực được hiểu như thế nào?

“Tỷ trọng” phản ánh mức độ hiện diện hoặc mức phân bổ tương đối của một nhóm nguồn lực so với tổng thể nguồn lực được xem xét. Khi các nguồn lực có thể quy đổi về cùng một thước đo, tỷ trọng của nhóm i có thể biểu diễn khái quát như sau:

Tỷ trọng nhóm nguồn lực i = Quy mô nhóm nguồn lực i / Tổng quy mô nguồn lực × 100%

Tuy nhiên, trong kinh tế đô thị, các nguồn lực thường không có cùng đơn vị đo. Đất có thể tính bằng diện tích hoặc giá trị đất; lao động tính bằng số người, giờ lao động hoặc vốn nhân lực; vốn tính bằng giá trị tiền tệ; công nghệ lại cần chỉ báo về đổi mới hoặc năng lực kỹ thuật. Vì thế, không thể cộng trực tiếp “1.000 ha đất 100.000 lao động 10.000 tỷ đồng vốn” rồi tính tỷ trọng.

Muốn so sánh tỷ trọng giữa những nhóm không đồng nhất, người phân tích phải xác định một hệ chỉ tiêu hoặc phương pháp chuẩn hóa chung. Một số nghiên cứu đô thị chẳng hạn sử dụng diện tích đất xây dựng, số lao động và đầu tư tài sản cố định làm các chỉ báo tương ứng cho đầu vào đất, lao động và vốn.

Do đó, nói một đô thị có “tỷ trọng vốn cao” chỉ có ý nghĩa khi biết tỷ trọng đó được đo bằng chỉ tiêu nào và so với những nhóm nguồn lực nào.

Cơ cấu nguồn lực không chỉ là phép cộng các nguồn lực

Giá trị kinh tế của cơ cấu nguồn lực nằm ở cách các nguồn lực kết hợp và bổ trợ lẫn nhau. Hai đô thị có quy mô vốn và lao động tương đương vẫn có thể tạo ra kết quả rất khác nếu một đô thị phân bổ đất hợp lý, có hạ tầng tốt và sử dụng lao động đúng kỹ năng trong khi đô thị còn lại gặp điểm nghẽn ở các yếu tố đó.

Có thể hình dung cơ chế này theo chuỗi:

Nguồn lực sẵn có → Phân bổ nguồn lực → Kết hợp các nguồn lực → Hiệu quả sử dụng → Kết quả kinh tế

Bởi vậy, cơ cấu “hợp lý” không đồng nghĩa với các nhóm nguồn lực phải có tỷ trọng ngang nhau. Một đô thị dịch vụ và đổi mới có thể phụ thuộc nhiều hơn vào vốn con người, tri thức và hạ tầng số; một trung tâm logistics lại cần không gian, kết nối giao thông và vốn hạ tầng lớn hơn. Điều quan trọng là sự tương thích giữa cơ cấu nguồn lực với chức năng kinh tế của đô thị.

Vì sao tỷ trọng nguồn lực khác nhau giữa các đô thị?

Cơ cấu nguồn lực hình thành từ những điều kiện riêng của từng đô thị. Trước hết là quỹ đất và vị trí: đất đô thị có tính khan hiếm và cạnh tranh cao, trong khi khả năng tiếp cận thị trường, lao động và doanh nghiệp làm cho giá trị của từng vị trí khác nhau đáng kể.

Tiếp theo là cơ cấu hoạt động kinh tế. Đô thị tập trung sản xuất công nghiệp cần tổ hợp đất, lao động, máy móc và hạ tầng khác với trung tâm tài chính, giáo dục hoặc công nghệ. Chất lượng nhân lực, khả năng huy động vốn và trình độ công nghệ vì thế cũng có trọng số kinh tế khác nhau.

Quá trình đầu tư tiếp tục làm cơ cấu biến đổi. Khi giao thông, viễn thông hoặc các hạ tầng thiết yếu được cải thiện, khả năng khai thác đất, vốn và lao động cũng thay đổi. Vì các yếu tố có quan hệ bổ sung, thay đổi một nguồn lực có thể làm tăng hoặc giảm giá trị sử dụng của những nguồn lực còn lại.

Cơ cấu nguồn lực thay đổi cùng quá trình phát triển đô thị

Cơ cấu nguồn lực là một trạng thái động, không phải một tỷ lệ được xác lập một lần rồi giữ nguyên. Khi đô thị mở rộng và chuyển đổi chức năng kinh tế, nhu cầu đối với từng loại nguồn lực cũng thay đổi.

Ở giai đoạn phát triển dựa nhiều vào mở rộng sản xuất, tăng trưởng có thể phụ thuộc mạnh vào đất, lao động và vốn vật chất. Khi nền kinh tế chuyển sang các hoạt động có giá trị gia tăng cao hơn, chất lượng lao động, tri thức, công nghệ, khả năng kết nối và hiệu quả phân bổ vốn trở nên quan trọng hơn.

Sự chuyển dịch này không có nghĩa các nguồn lực truyền thống mất vai trò. Đất vẫn là không gian tổ chức hoạt động kinh tế, vốn vẫn tài trợ đầu tư và lao động vẫn trực tiếp tham gia quá trình sản xuất. Thay đổi chủ yếu nằm ở tỷ trọng tương đối, chất lượng và cách kết hợp các nguồn lực.

Cách đánh giá một cơ cấu nguồn lực kinh tế đô thị

Không nên kết luận cơ cấu nguồn lực tốt hay xấu chỉ từ việc một nhóm chiếm tỷ trọng lớn. Đánh giá cần đặt tỷ trọng trong quan hệ với chức năng kinh tế, khả năng khai thác và hiệu quả phối hợp của toàn đô thị.

Chẳng hạn, tỷ trọng vốn lớn chưa chắc tạo lợi thế nếu vốn tập trung vào những tài sản có hiệu suất thấp; nguồn lao động đông chưa chắc là ưu thế nếu kỹ năng không phù hợp với nhu cầu doanh nghiệp; quỹ đất lớn cũng không đồng nghĩa với nguồn lực đất đai mạnh nếu vị trí khó tiếp cận hoặc hạ tầng chưa đáp ứng.

Vì vậy, khi đọc một bảng cơ cấu nguồn lực, cần làm rõ ba vấn đề: nhóm nguồn lực nào đang được đo, tỷ trọng được tính theo chỉ tiêu nào và cơ cấu đó phục vụ mô hình kinh tế đô thị nào. Chỉ khi ba điều kiện này rõ ràng, các tỷ trọng mới có giá trị để so sánh và đánh giá.

Tóm lại, cơ cấu nguồn lực kinh tế đô thị là cấu trúc gồm các nhóm nguồn lực cùng tỷ trọng và quan hệ phân bổ giữa chúng trong nền kinh tế đô thị. Thành phần có thể bao gồm đất đai, lao động, vốn, công nghệ, hạ tầng và các điều kiện tổ chức; cách phân nhóm cụ thể phụ thuộc khung phân tích.

Điểm quan trọng nhất là không có một tỷ trọng cố định được xem là tối ưu cho mọi thành phố. Một cơ cấu chỉ có ý nghĩa khi tỷ trọng của từng nhóm được đo bằng chỉ tiêu rõ ràng và được xem xét cùng khả năng phối hợp giữa các nguồn lực cũng như chức năng kinh tế cụ thể của đô thị.