Phân loại nguồn lực kinh tế đô thị dựa trên tiêu chí nào?

Hai tiêu chí có ý nghĩa khác nhau. Phân loại theo bản chất trả lời câu hỏi nguồn lực tồn tại dưới dạng nào; phân loại theo khả năng sử dụng cho biết nguồn lực đã có thể đưa vào hoạt động kinh tế hay vẫn còn ở dạng tiềm năng. Một nguồn lực có thể đồng thời được xác định theo cả hai tiêu chí mà không mâu thuẫn.

Nguồn lực kinh tế đô thị được phân loại theo hai tiêu chí chính

Xét theo phạm vi của câu hỏi, nguồn lực kinh tế đô thị có thể được phân loại trên hai phương diện:

·         Theo bản chất: Nguồn lực hữu hình và nguồn lực vô hình

·         Theo khả năng sử dụng: Nguồn lực hiện hữu, có thể huy động hoặc đang được khai thác và nguồn lực tiềm năng, chưa được khai thác đầy đủ

Sự khác biệt nằm ở đối tượng mà từng tiêu chí xem xét. Tiêu chí bản chất tập trung vào hình thức tồn tại và đặc tính của nguồn lực. Tiêu chí khả năng sử dụng lại tập trung vào trạng thái khai thác tại một thời điểm nhất định.

Do đó, không nên đặt các nhóm của hai tiêu chí trên cùng một cấp để lựa chọn loại trừ lẫn nhau. Chẳng hạn, một quỹ đất đô thị vừa là nguồn lực hữu hình, vừa có thể là nguồn lực hiện hữu nếu đang được khai thác hoặc là nguồn lực tiềm năng nếu chưa được đưa vào sử dụng hiệu quả.

Phân loại theo bản chất gồm nguồn lực hữu hình và vô hình

Theo bản chất, điểm cần xác định là nguồn lực có tồn tại dưới dạng vật chất có thể nhận diện trực tiếp hay dưới dạng năng lực, tri thức, quan hệ và giá trị phi vật chất.

Nguồn lực hữu hình

Nguồn lực hữu hình là những nguồn lực có hình thái vật chất hoặc có thể gắn trực tiếp với tài sản và điều kiện vật chất của đô thị. Nhóm này có thể bao gồm đất đai, tài nguyên, hệ thống giao thông, công trình hạ tầng kỹ thuật, cơ sở sản xuất, nhà xưởng, máy móc và các tài sản vật chất phục vụ hoạt động kinh tế.

Đặc điểm quan trọng của nguồn lực hữu hình là khả năng kiểm kê, định vị hoặc đo lường tương đối trực tiếp. Ví dụ, đô thị có thể xác định diện tích đất có khả năng phát triển, quy mô hệ thống hạ tầng hoặc khối lượng tài sản công đang quản lý.

Tuy nhiên, có nguồn lực hữu hình không đồng nghĩa với việc nguồn lực đó đã tạo ra giá trị kinh tế. Một khu đất có vị trí tốt nhưng chưa có hạ tầng kết nối hoặc còn vướng điều kiện pháp lý vẫn là tài sản vật chất, song khả năng chuyển hóa thành nguồn lực phát triển có thể còn hạn chế.

Nguồn lực vô hình

Nguồn lực vô hình không tồn tại chủ yếu dưới dạng tài sản vật chất nhưng có khả năng tác động trực tiếp đến năng lực phát triển kinh tế của đô thị. Nhóm này có thể bao gồm tri thức, kỹ năng và chất lượng nguồn nhân lực, công nghệ, năng lực quản trị, chất lượng thể chế, mạng lưới liên kết kinh tế, dữ liệu, uy tín hoặc hình ảnh của đô thị.

Giá trị của nguồn lực vô hình thường thể hiện thông qua khả năng làm cho các nguồn lực khác được sử dụng hiệu quả hơn. Cùng một hệ thống hạ tầng và lượng vốn, một đô thị có năng lực quản trị tốt, lao động có kỹ năng và mạng lưới doanh nghiệp phát triển có thể tạo ra hiệu quả kinh tế khác với đô thị thiếu những điều kiện này.

Ranh giới hữu hình – vô hình vì thế dựa vào bản chất của nguồn lực, không dựa vào mức độ quan trọng. Nguồn lực vô hình không phải nguồn lực “phụ”; trong nhiều trường hợp, chính công nghệ, tri thức hoặc thể chế quyết định một tài sản vật chất có được chuyển hóa thành giá trị kinh tế hay không.

Phân loại theo khả năng sử dụng gồm nguồn lực hiện hữu và tiềm năng

Nếu tiêu chí bản chất cho biết nguồn lực “là gì”, tiêu chí khả năng sử dụng xem xét nguồn lực đã được nhận diện và huy động đến mức nào.

Nguồn lực hiện hữu hoặc có khả năng huy động

Nguồn lực hiện hữu là phần nguồn lực đã được nhận diện và có điều kiện đưa vào hoạt động kinh tế, trong đó có những nguồn lực đang được khai thác trên thực tế. Đó có thể là quỹ đất đã đủ điều kiện sử dụng, hệ thống hạ tầng đang vận hành, lực lượng lao động đang tham gia thị trường, nguồn vốn có khả năng huy động hoặc năng lực công nghệ đang được doanh nghiệp và cơ quan quản lý áp dụng.

Giá trị của nhóm này không chỉ nằm ở việc nguồn lực “đang tồn tại”. Điều quan trọng hơn là khoảng cách từ nguồn lực đến quá trình sử dụng tương đối ngắn: các điều kiện kỹ thuật, pháp lý, tổ chức hoặc thị trường cần thiết đã cơ bản đáp ứng.

Nguồn lực tiềm năng

Nguồn lực tiềm năng là những yếu tố có khả năng tạo ra giá trị kinh tế nhưng chưa được khai thác, chưa được khai thác đầy đủ hoặc chưa đủ điều kiện để chuyển thành nguồn lực sử dụng thực tế.

Ví dụ, quỹ đất có vị trí thuận lợi nhưng chưa hoàn thiện hạ tầng, lao động có khả năng nâng cấp kỹ năng, dữ liệu đô thị chưa được tổ chức để khai thác, lợi thế vị trí chưa được kết nối với mạng lưới giao thông hoặc tài sản công đang sử dụng dưới công suất đều có thể chứa phần giá trị tiềm năng.

Một nguồn lực chuyển từ tiềm năng sang hiện hữu khi những rào cản đối với việc sử dụng được tháo gỡ. Rào cản có thể đến từ vốn, công nghệ, hạ tầng, pháp lý, quyền sử dụng, năng lực tổ chức hoặc nhu cầu thị trường. Vì vậy, trạng thái “tiềm năng” không phải thuộc tính cố định của nguồn lực mà có thể thay đổi theo điều kiện phát triển của đô thị.

Hai cách phân loại phải được kết hợp thay vì thay thế nhau

Bản chất và khả năng sử dụng là hai trục phân loại độc lập. Kết hợp chúng giúp mô tả nguồn lực chính xác hơn:

Ma trận này cho thấy một nguồn lực không chỉ cần được hỏi thuộc loại gì, mà còn phải hỏi đang ở trạng thái nào. Hai đô thị có thể sở hữu tài sản hữu hình tương đương nhưng lượng nguồn lực thực sự có thể huy động rất khác nhau vì khác biệt về công nghệ, thể chế, vốn hoặc khả năng tổ chức.

Cũng cần tránh nhầm “khả năng sử dụng” với “khả năng tái tạo”. Phân loại tài nguyên thành tái tạo và không tái tạo xem xét khả năng phục hồi của tài nguyên; còn phân loại nguồn lực thành hiện hữu và tiềm năng xem xét mức độ có thể đưa nguồn lực vào sử dụng. Đây là hai tiêu chí khác nhau.

Giá trị của việc phân loại nằm ở khả năng nhận diện phần nguồn lực chưa được khai thác

Phân loại theo bản chất giúp đô thị tránh cách nhìn chỉ tập trung vào tài sản vật chất. Đất đai, hạ tầng và vốn là những nguồn lực dễ nhìn thấy, nhưng năng lực con người, công nghệ, thể chế và các quan hệ kinh tế có thể quyết định hiệu quả khai thác những tài sản đó.

Phân loại theo khả năng sử dụng lại chỉ ra khoảng cách giữa nguồn lực đang sở hữu và nguồn lực thực sự tạo ra giá trị. Khoảng cách này đặc biệt quan trọng đối với nguồn lực tiềm năng: vấn đề không chỉ là xác định đô thị “có gì”, mà còn phải nhận diện điều kiện nào đang ngăn nguồn lực đó được huy động.

Vì vậy, khi đánh giá nguồn lực kinh tế đô thị, có thể thực hiện theo hai bước: trước hết xác định nguồn lực là hữu hình hay vô hình, sau đó xác định nó đã có khả năng sử dụng hay vẫn ở dạng tiềm năng. Cách tiếp cận này giữ được sự phân biệt giữa bản chất và trạng thái khai thác, đồng thời cho thấy nơi còn dư địa chuyển hóa nguồn lực thành động lực phát triển.

Nguồn lực kinh tế đô thị được phân loại theo hai tiêu chí khác nhau nhưng bổ sung cho nhau. Theo bản chất, có thể phân biệt nguồn lực hữu hình và nguồn lực vô hình. Theo khả năng sử dụng, có thể phân biệt nguồn lực hiện hữu hoặc có khả năng huy động với nguồn lực tiềm năng chưa được khai thác đầy đủ.

Điểm quan trọng nhất là không xem các nhóm này như những cách chia loại trừ nhau. Một nguồn lực hữu hình hoặc vô hình đều có thể đang được sử dụng hoặc vẫn còn ở dạng tiềm năng. Kết hợp hai tiêu chí sẽ phản ánh đầy đủ hơn cả nguồn lực đô thị đang có và phần giá trị còn có thể được kích hoạt.

:::