Chi phí giao dịch kinh tế đô thị ảnh hưởng vận hành thế nào?

Trong đô thị, mật độ cao có thể giảm nhiều chi phí này vì người mua, người bán, lao động, doanh nghiệp và dịch vụ chuyên môn nằm gần nhau hơn. Nhưng sự phức tạp của quyền tài sản, quy hoạch, thủ tục hành chính, hợp đồng và quản trị liên địa phương cũng có thể làm chúng tăng trở lại. Vì vậy, chi phí giao dịch không chỉ quyết định một giao dịch có “đắt” hay không; nó còn ảnh hưởng giao dịch nào được thực hiện, doanh nghiệp tổ chức hoạt động theo cách nào và nguồn lực cuối cùng được phân bổ cho ai, ở đâu và vào mục đích gì.

Chi phí giao dịch tạo ra ma sát trong trao đổi đô thị

Một thị trường đô thị không vận hành chỉ bằng sự gặp nhau giữa cung và cầu. Trước khi hai bên trao đổi, họ thường phải tìm nhau, thu thập thông tin về giá và chất lượng, xác minh quyền sở hữu hoặc năng lực của đối tác, thống nhất điều kiện, hoàn thành thủ tục rồi bảo đảm cam kết được thực hiện.

Mỗi bước đều sử dụng thời gian, tiền bạc hoặc năng lực quản lý. Một mặt bằng có thể có giá thuê phù hợp nhưng doanh nghiệp vẫn không chọn nếu việc xác minh pháp lý và xin phép sử dụng quá phức tạp. Một người lao động có thể phù hợp với doanh nghiệp nhưng việc tìm kiếm thông tin và đánh giá kỹ năng quá tốn kém. Một chủ đất có thể sẵn sàng chuyển nhượng nhưng giao dịch vẫn bị trì hoãn nếu đăng ký quyền, công chứng hoặc xử lý hồ sơ phát sinh nhiều chi phí.

World Bank khi đo lường việc chuyển nhượng bất động sản trong khuôn khổ Business Ready cũng xem các khoản như thẩm định, luật sư, công chứng, thuế chuyển nhượng, lệ phí đăng ký và các khoản hành chính bắt buộc là thành phần của chi phí hoàn tất giao dịch tài sản. Điều này cho thấy giá tài sản chỉ là một phần của chi phí mà tác nhân kinh tế phải cân nhắc.

Khi những chi phí ngoài giá này tăng đủ lớn, một trao đổi có lợi về mặt kinh tế vẫn có thể không xảy ra. Đó là điểm đầu tiên mà chi phí giao dịch tác động đến vận hành đô thị: nó tạo một khoảng cách giữa những giao dịch có khả năng tạo giá trị và những giao dịch thực sự được thực hiện.

Chi phí cao làm giảm số giao dịch và chất lượng kết nối thị trường

Chi phí giao dịch càng cao, lợi ích kỳ vọng của một giao dịch phải càng lớn mới đủ bù phần chi phí phát sinh trước, trong và sau trao đổi. Các giao dịch nhỏ, không thường xuyên hoặc giữa những bên chưa quen biết vì thế dễ bị loại bỏ trước.

Hệ quả không chỉ là số lượng giao dịch giảm. Phạm vi tìm kiếm cũng có thể thu hẹp. Người mua ít so sánh nhà cung cấp hơn; doanh nghiệp ưu tiên đối tác quen thuộc; người lao động chỉ tiếp cận một phần cơ hội việc làm; chủ tài sản trì hoãn chuyển nhượng. Khi đó, giá và thông tin trên thị trường phản ánh một tập hợp giao dịch hẹp hơn so với trường hợp việc tìm kiếm và ký kết dễ dàng.

Đặc điểm mật độ của đô thị có thể tạo tác động ngược lại. Nhiều doanh nghiệp, lao động và dịch vụ tập trung trong cùng không gian làm tăng khả năng chia sẻ nguồn lực, tìm được đối tác phù hợp và trao đổi kiến thức. Duranton và Puga mô tả ba nền tảng quan trọng của kinh tế kết tụ đô thị là sharing, matching và learning. Một phần lợi thế của thành phố vì thế đến từ việc tăng xác suất kết nối và giảm chi phí của quá trình tìm kiếm, phối hợp.

Tuy nhiên, mật độ không tự động làm mọi giao dịch trở nên rẻ hơn. Nếu thông tin quyền tài sản thiếu minh bạch, quy định giữa các khu vực không thống nhất hoặc việc thực thi hợp đồng kém dự đoán, lợi thế khoảng cách địa lý ngắn có thể bị bù trừ bởi chi phí thể chế cao.

Chi phí giao dịch làm thay đổi cách đất đai, lao động và vốn được phân bổ

Trong điều kiện lý tưởng, một nguồn lực sẽ chuyển sang nơi tạo ra giá trị cao hơn nếu người đang nắm giữ và người có nhu cầu có thể trao đổi với nhau. Chi phí giao dịch làm quá trình này không còn tự động.

Với đất đai, một khu đất có thể tiếp tục được sử dụng cho hoạt động tạo giá trị thấp dù có người sẵn sàng đưa nó vào mục đích hiệu quả hơn, nếu chuyển nhượng, hợp thửa, thay đổi quyền sử dụng hoặc hoàn thiện hồ sơ quá tốn kém. Tài sản vì thế có thể bị “khóa” trong trạng thái hiện tại không phải vì đó là phương án tốt nhất, mà vì chi phí thay đổi quá lớn.

Với lao động, vấn đề tương tự xuất hiện khi chi phí tìm việc và tuyển dụng cao. Doanh nghiệp có thể chấp nhận ứng viên chưa tối ưu thay vì tiếp tục tìm kiếm; người lao động cũng có thể ở lại công việc năng suất thấp vì việc xác định và tiếp cận cơ hội tốt hơn quá khó. Thị trường vẫn có giao dịch, nhưng chất lượng matching giảm.

Với vốn, người cho vay hoặc nhà đầu tư phải bỏ nguồn lực để thu thập thông tin, thẩm định và giám sát. Khi các bước này đắt đỏ hoặc mức độ chắc chắn về quyền và hợp đồng thấp, vốn có xu hướng ưu tiên những giao dịch dễ xác minh hoặc những bên đã có quan hệ từ trước. Một dự án có năng suất tiềm năng cao nhưng khó đánh giá có thể mất vốn vào một dự án dễ kiểm soát hơn.

Do đó, chi phí giao dịch tạo ra một tiêu chí phân bổ bổ sung bên cạnh năng suất và giá: khả năng thực hiện giao dịch. Nguồn lực không nhất thiết đi đến nơi tạo giá trị cao nhất mà có thể đi đến nơi việc giao dịch, kiểm soát và thực thi ít tốn kém hơn.

Doanh nghiệp thay đổi quy mô, tổ chức và vị trí để tiết kiệm chi phí giao dịch

Khi giao dịch trên thị trường trở nên tốn kém, doanh nghiệp có động cơ đưa một số hoạt động vào bên trong tổ chức thay vì mua từng dịch vụ hoặc đầu vào từ bên ngoài. Đây là cơ chế nền tảng trong lý thuyết của Coase: doanh nghiệp có thể mở rộng cho đến khi chi phí tổ chức thêm một giao dịch nội bộ không còn thấp hơn chi phí thực hiện giao dịch đó qua thị trường.

Trong đô thị, cơ chế này ảnh hưởng cả cấu trúc doanh nghiệp lẫn địa điểm. Một doanh nghiệp có thể tích hợp một công đoạn để tránh thương lượng lặp lại với nhà cung cấp. Ngược lại, nếu thành phố có thị trường dịch vụ chuyên môn dày đặc, thông tin dễ tiếp cận và nhiều nhà cung cấp cạnh tranh, doanh nghiệp có thể thuê ngoài nhiều hơn vì giao dịch thị trường trở nên thuận lợi.

Vị trí gần khách hàng, nhà cung cấp, lao động chuyên môn và các dịch vụ hỗ trợ cũng làm giảm một phần chi phí tìm kiếm và phối hợp. Đây là một lý do các hoạt động có quan hệ giao dịch dày đặc thường có động cơ tập trung về mặt không gian. Kinh tế kết tụ vì thế không chỉ là câu chuyện “nhiều doanh nghiệp ở gần nhau”, mà còn liên quan tới chất lượng của mạng lưới giao dịch mà sự tập trung đó tạo ra.

Giới hạn nằm ở chỗ kết tụ đồng thời làm tăng một số chi phí khác như giá đất, nhà ở và đi lại. Nghiên cứu về mật độ đô thị chỉ ra rằng mật độ có thể nâng năng suất và khả năng tiếp cận dịch vụ nhưng cũng làm chi phí sống và di chuyển tăng khi tắc nghẽn và khan hiếm không gian trở nên nghiêm trọng. Doanh nghiệp vì thế lựa chọn vị trí bằng cách cân bằng lợi ích từ kết nối với những chi phí phát sinh do chính sự tập trung.

Quản trị đô thị có thể làm chi phí phối hợp tăng hoặc giảm

Nhiều giao dịch đô thị không diễn ra hoàn toàn giữa hai chủ thể tư nhân. Đất đai, giao thông, hạ tầng, giấy phép xây dựng và phát triển dự án thường liên quan đến nhiều cơ quan và nhiều đơn vị hành chính. Khi một vùng kinh tế thống nhất bị chia thành nhiều khu vực quản lý nhưng quy trình và quyết định thiếu phối hợp, doanh nghiệp và hộ gia đình phải làm việc với nhiều đầu mối hơn.

Chi phí lúc này không chỉ nằm ở lệ phí. Nó còn xuất hiện dưới dạng thời gian phối hợp, thông tin không đồng nhất, yêu cầu thủ tục khác nhau và độ bất định về quyết định cuối cùng. Với chính quyền, sự phân mảnh cũng làm việc thống nhất đầu tư giao thông hoặc sử dụng đất trở nên khó hơn.

Bằng chứng OECD cho năm quốc gia cho thấy, với quy mô dân số tương đương, các vùng đô thị có cấu trúc chính quyền phân mảnh hơn có xu hướng đạt năng suất thấp hơn. Trong một đặc tả được báo cáo, vùng đô thị có số đơn vị hành chính gấp đôi gắn với mức năng suất thấp hơn khoảng 6%; sự hiện diện của một cơ quan quản trị cấp vùng đô thị làm suy giảm gần một nửa tác động này. OECD đồng thời lưu ý rằng quan hệ quan sát được có thể đi qua nhiều kênh, trong đó có hệ thống giao thông kém hiệu quả và sử dụng đất thiếu phối hợp.

Con số đó không có nghĩa mọi trường hợp phân cấp đều gây tổn thất 6%, cũng không chứng minh toàn bộ chênh lệch năng suất là chi phí giao dịch. Giá trị của bằng chứng nằm ở cơ chế rộng hơn: khi phạm vi hoạt động kinh tế vượt qua ranh giới quản lý nhưng thể chế phối hợp không theo kịp, chi phí để đạt một quyết định chung có thể tăng và làm giảm một phần lợi ích của kết tụ đô thị.

Giảm chi phí giao dịch cải thiện phân bổ khi không làm suy yếu các bảo đảm cần thiết

Một nền kinh tế đô thị vận hành hiệu quả hơn khi tác nhân có thể tìm thông tin đáng tin cậy, xác lập quyền rõ ràng, hoàn thành thủ tục với mức độ dự đoán cao và thực thi hợp đồng mà không phải tiêu tốn quá nhiều nguồn lực. Những cải thiện như chuẩn hóa dữ liệu, minh bạch hóa quy trình, số hóa hồ sơ, giảm đầu mối trùng lặp hoặc tăng phối hợp giữa các cấp chính quyền có thể giảm phần chi phí không tạo thêm giá trị cho giao dịch.

Tác động quan trọng nhất không nhất thiết nằm ở việc tiết kiệm vài khoản phí riêng lẻ. Khi chi phí tìm kiếm và xác minh giảm, thị trường có thể mở rộng tập hợp đối tác. Khi quyền và thủ tục dễ dự đoán hơn, nhiều giao dịch trước đây không đủ lợi ích để bù chi phí có thể trở nên khả thi. Khi phối hợp hành chính tốt hơn, đất đai, hạ tầng và hoạt động kinh doanh có nhiều khả năng được điều chỉnh theo phạm vi kinh tế thực tế của đô thị.

Tuy nhiên, mục tiêu không phải đưa mọi chi phí giao dịch về bằng không. Thẩm định quyền sở hữu, kiểm tra an toàn xây dựng, bảo vệ môi trường hay thủ tục bảo đảm quyền của các bên đều tạo chi phí nhưng đồng thời xử lý rủi ro và ngoại tác. Xóa chúng chỉ vì chúng làm giao dịch nhanh hơn có thể chuyển chi phí từ người giao dịch sang xã hội hoặc sang những chủ thể yếu thế hơn.

Vì vậy, tiêu chí phù hợp là giảm chi phí giao dịch không cần thiết trong khi giữ các cơ chế tạo thông tin, bảo vệ quyền và kiểm soát rủi ro thực sự cần thiết. Khi đạt được cân bằng này, lợi ích không chỉ là giao dịch rẻ hơn mà còn là trao đổi diễn ra nhiều hơn, matching tốt hơn và nguồn lực đô thị có khả năng dịch chuyển sang các cách sử dụng tạo giá trị cao hơn.

Chi phí giao dịch kinh tế đô thị tác động đến vận hành thông qua một chuỗi cơ chế liên kết: nó quyết định mức độ dễ dàng của tìm kiếm và ký kết, ảnh hưởng giao dịch nào đủ khả năng xảy ra, thay đổi lựa chọn tổ chức và vị trí của doanh nghiệp, rồi tác động đến việc phân bổ đất đai, lao động và vốn.

Khi chi phí quá cao, thị trường có thể trở nên mỏng hơn, quan hệ giao dịch bị giới hạn và nguồn lực bị giữ lại ở những cách sử dụng chưa tối ưu. Khi các chi phí không cần thiết được giảm nhưng quyền, thông tin và các bảo đảm cần thiết vẫn được duy trì, đô thị có điều kiện khai thác tốt hơn lợi thế của mật độ và kết tụ. Vì thế, chất lượng vận hành của kinh tế đô thị không chỉ phụ thuộc vào giá cả và lượng nguồn lực sẵn có, mà còn phụ thuộc vào mức độ dễ dàng và đáng tin cậy của chính quá trình trao đổi.