Tiêu dùng trong kinh tế đô thị ảnh hưởng vận hành thế nào?

Cơ chế này đặc biệt rõ ở các ngành dịch vụ đô thị, nơi sản xuất và tiêu dùng thường diễn ra gần như đồng thời. OECD chỉ ra rằng mật độ cầu có ý nghĩa lớn đối với năng suất của các ngành dịch vụ; một nhà hàng, chẳng hạn, cần đủ khách hàng trong khu vực để khai thác hiệu quả bếp, mặt bằng và lao động chuyên môn.

Vì vậy, tác động của tiêu dùng cần được nhìn theo hai chiều: cầu tiêu dùng kích thích hoạt động sản xuất, nhưng đồng thời cách tiêu dùng diễn ra cũng định hình chi phí, không gian, việc làm và tính bền vững của đô thị.

Tiêu dùng tạo cầu và kích hoạt chuỗi sản xuất đô thị như thế nào?

Cơ chế cơ bản bắt đầu từ sức mua của hộ gia đình, người lao động, doanh nghiệp và các nhóm sử dụng dịch vụ đô thị. Khi thu nhập và nhu cầu tăng, lượng cầu đối với thực phẩm, nhà ở, giao thông, giáo dục, y tế, giải trí, bán lẻ và nhiều dịch vụ khác cũng tăng.

Doanh nghiệp phản ứng với tín hiệu này bằng cách điều chỉnh sản lượng, tuyển thêm lao động, mở rộng điểm bán hoặc đầu tư thêm năng lực cung ứng. Doanh thu của doanh nghiệp lại trở thành thu nhập cho người lao động và nhà cung cấp, từ đó tạo thêm sức mua. Chuỗi phản hồi có thể khái quát:

Tiêu dùng tăng → cầu tăng → doanh thu tăng → sản xuất và cung ứng mở rộng → việc làm và thu nhập tăng → cầu tiếp tục được duy trì

Tuy nhiên, không phải toàn bộ khoản chi tiêu đều được chuyển thành hoạt động kinh tế tại chỗ. Một phần nhu cầu có thể được đáp ứng bởi hàng hóa nhập từ tỉnh khác hoặc từ nước ngoài. OECD ghi nhận trường hợp “consumption cities”, trong đó đô thị hóa có thể được thúc đẩy bởi tiêu dùng trong khi phần lớn hàng hóa đáp ứng nhu cầu lại đến từ bên ngoài; ngược lại, các dịch vụ đô thị thường được sản xuất tại chỗ.

Do đó, quy mô tiêu dùng không đồng nghĩa với quy mô giá trị gia tăng giữ lại trong đô thị. Điều quan trọng là thành phố có năng lực sản xuất và cung ứng bao nhiêu phần nhu cầu đó.

Vì sao mật độ người tiêu dùng làm thay đổi hiệu quả sản xuất?

Điểm khác biệt quan trọng của đô thị là người tiêu dùng tập trung trong một không gian tương đối nhỏ. Mật độ này làm giảm khoảng cách giữa khách hàng, doanh nghiệp, người lao động và nhà cung cấp.

Khi thị trường đủ lớn, doanh nghiệp có thể phân bổ chi phí cố định cho nhiều khách hàng hơn. Một cửa hàng, nhà hàng, phòng khám hoặc cơ sở dịch vụ có thể khai thác mặt bằng, thiết bị và lao động chuyên môn hiệu quả hơn khi có lượng cầu ổn định. OECD cũng mô tả lợi ích của kinh tế tập trung thông qua ba cơ chế lớn: chia sẻ, kết nối phù hợp và học hỏi. Quy mô thị trường lớn giúp doanh nghiệp chia sẻ cơ sở hạ tầng và đầu vào, kết nối tốt hơn với lao động và khách hàng, đồng thời tạo điều kiện lan tỏa kiến thức giữa các doanh nghiệp.

Tiêu dùng vì vậy không chỉ tạo thêm “số lượng khách hàng”. Nó góp phần tạo độ sâu của thị trường. Một thị trường sâu cho phép xuất hiện các ngành chuyên biệt mà ở khu vực dân cư thưa thớt có thể không đủ cầu để tồn tại.

Chẳng hạn, một đô thị lớn có thể duy trì đồng thời nhiều phân khúc giáo dục, y tế, ăn uống, giải trí và dịch vụ chuyên môn. Sự đa dạng này vừa là kết quả của quy mô cầu, vừa tiếp tục tạo ra lựa chọn mới cho người tiêu dùng.

Tiêu dùng ảnh hưởng thế nào đến cơ cấu ngành và việc làm đô thị?

Khi nhu cầu của cư dân thay đổi, cơ cấu sản xuất cũng thay đổi theo. Nếu người dân dành tỷ trọng chi tiêu lớn hơn cho dịch vụ, doanh nghiệp có xu hướng dịch chuyển nguồn lực sang bán lẻ, vận tải, tài chính, giáo dục, y tế, lưu trú, ăn uống, giải trí và các dịch vụ chuyên môn.

Đây là một phần của quá trình chuyển dịch cơ cấu đô thị từ các hoạt động sản xuất sơ cấp sang công nghiệp và dịch vụ. UN-Habitat xem đô thị hóa là một quá trình làm thay đổi đồng thời các mô hình sản xuất và tiêu dùng, đồng thời nhấn mạnh rằng sự tập trung dân cư và hoạt động kinh tế có thể tạo điều kiện cho năng suất và đổi mới.

Tác động đến việc làm diễn ra theo hai hướng.

Thứ nhất, cầu trực tiếp tạo việc làm. Một lượng khách hàng lớn cần người bán hàng, vận chuyển, phục vụ, chăm sóc, quản lý và cung cấp dịch vụ chuyên môn.

Thứ hai, cầu tạo việc làm gián tiếp thông qua chuỗi cung ứng. Một nhà hàng không chỉ cần nhân viên phục vụ mà còn cần thực phẩm, thiết bị, logistics, phần mềm, vệ sinh và nhiều dịch vụ khác.

Nhưng hiệu ứng việc làm phụ thuộc vào cấu trúc sản xuất của đô thị. Nếu phần lớn hàng hóa tiêu dùng được nhập từ bên ngoài, tác động đến sản xuất địa phương sẽ thấp hơn so với trường hợp doanh nghiệp trong đô thị có khả năng đáp ứng nhu cầu bằng nguồn cung tại chỗ.

Khi nào tiêu dùng thúc đẩy tăng trưởng đô thị, và khi nào tạo áp lực ngược?

Tiêu dùng có thể trở thành động lực tăng trưởng khi cầu tăng đi cùng năng lực cung ứng, năng suất và hạ tầng phù hợp. Khi đó, thị trường lớn giúp doanh nghiệp mở rộng, tạo việc làm và thu hút đầu tư.

Nhưng tiêu dùng tăng không tự động đồng nghĩa với phát triển hiệu quả.

Nếu nhu cầu tăng nhanh hơn khả năng cung ứng, thành phố có thể đối mặt với giá nhà, chi phí dịch vụ, tắc nghẽn và áp lực hạ tầng cao hơn. Nếu tiêu dùng phụ thuộc mạnh vào mở rộng không gian đô thị, nhu cầu di chuyển và sử dụng đất cũng có thể tăng. UN-Habitat cảnh báo rằng mở rộng đô thị thiếu hiệu quả có thể làm tăng chi phí cung cấp hạ tầng và dịch vụ, đồng thời làm suy giảm lợi ích của kinh tế tập trung.

Một ranh giới khác nằm ở môi trường. Tiêu dùng đô thị kéo theo nhu cầu về năng lượng, giao thông, nhà ở và hàng hóa. UN-Habitat cho biết các hoạt động đô thị chiếm tỷ trọng rất lớn trong tiêu thụ năng lượng và phát thải toàn cầu, đặc biệt khi tính cả phát thải gián tiếp từ cư dân đô thị.

Vì vậy, vấn đề không phải chỉ là tiêu dùng nhiều hay ít, mà là:

·         Cầu được đáp ứng bằng nguồn cung nào

·         Giá trị gia tăng được giữ lại ở đâu

·         Hạ tầng có đáp ứng được mức cầu hay không

·         Chi phí xã hội và môi trường phát sinh ở mức nào

·         Năng suất có tăng cùng với quy mô tiêu dùng hay không

Cơ chế tiêu dùng đô thị nên được đánh giá bằng những chỉ báo nào?

Muốn đánh giá vai trò của tiêu dùng trong kinh tế đô thị, không nên chỉ nhìn vào tổng mức chi tiêu. Cần xem xét cả cầu, năng lực cung ứng, hiệu ứng lan tỏa và chi phí đô thị.

Một cách tiếp cận có thể tập trung vào bốn nhóm chỉ báo.

Một là, chỉ báo về cầu: thu nhập, mức chi tiêu hộ gia đình, cơ cấu chi tiêu và quy mô thị trường theo từng nhóm hàng hóa, dịch vụ.

Hai là, chỉ báo về cung: doanh thu doanh nghiệp, số lượng doanh nghiệp, năng suất lao động, việc làm và tỷ trọng giá trị gia tăng được tạo ra trong đô thị.

Ba là, chỉ báo về liên kết: tỷ lệ nhu cầu được đáp ứng bởi doanh nghiệp địa phương, mức độ liên kết chuỗi cung ứng và khả năng giữ lại thu nhập trong nền kinh tế đô thị.

Bốn là, chỉ báo về chi phí và giới hạn: giá nhà, chi phí vận tải, áp lực hạ tầng, tiêu thụ năng lượng, sử dụng đất và các tác động môi trường.

Cách đánh giá này quan trọng vì một đô thị có thể có sức mua rất lớn nhưng vẫn tạo ra giá trị địa phương thấp nếu nhu cầu chủ yếu được đáp ứng bằng nguồn cung bên ngoài. Ngược lại, một thị trường tiêu dùng lớn kết hợp với doanh nghiệp có năng suất cao, hạ tầng tốt và liên kết cung ứng mạnh có thể tạo hiệu ứng lan tỏa lớn hơn.

Nghiên cứu của OECD cũng cho thấy năng suất đô thị liên quan đến lợi ích của kinh tế tập trung, trong khi cấu trúc quản trị phân mảnh có thể làm giảm năng suất; điều đó cho thấy tiêu dùng chỉ phát huy đầy đủ tác động kinh tế khi được đặt trong một hệ thống đô thị có khả năng phối hợp hạ tầng và dịch vụ.

Tóm lại, tiêu dùng trong kinh tế đô thị tác động đến cơ chế vận hành thông qua việc tạo cầu, mở rộng thị trường và phát tín hiệu cho doanh nghiệp điều chỉnh sản xuất. Khi cầu đủ lớn và tập trung, nó còn hỗ trợ chuyên môn hóa, khai thác chi phí cố định và hình thành các lợi ích kinh tế tập trung. Nhưng tác động cuối cùng phụ thuộc vào khả năng biến sức mua thành sản xuất, việc làm, năng suất và giá trị gia tăng tại đô thị. Nếu tiêu dùng tăng mà cung ứng, hạ tầng và quản trị không theo kịp, hiệu ứng tích cực có thể bị bù trừ bởi chi phí nhà ở, giao thông, đất đai và môi trường.

Vì thế, để hiểu đúng vai trò của tiêu dùng đô thị, cần nhìn nó không phải như điểm cuối của hoạt động kinh tế, mà như một tín hiệu cầu nằm giữa một vòng tuần hoàn liên tục của thu nhập, sản xuất, việc làm và tái tiêu dùng.