Dòng giá trị kinh tế đô thị được tạo ra thế nào?

Trong đô thị, quá trình này không kết thúc tại cơ sở sản xuất. Doanh nghiệp mua vận tải, kho bãi, tài chính, bảo trì, phần mềm và nhiều dịch vụ khác; người lao động dùng thu nhập cho nhà ở, thực phẩm, đi lại, giáo dục và giải trí; chính quyền sử dụng nguồn thu để cung cấp hạ tầng và dịch vụ công. Một phần lợi nhuận lại được đầu tư vào máy móc, mặt bằng, công nghệ hoặc doanh nghiệp mới. Vì vậy, dòng giá trị kinh tế đô thị hình thành như một vòng tuần hoàn giữa sản xuất, thu nhập, trao đổi, tiêu dùng và tái đầu tư.

Sản xuất tạo điểm khởi đầu bằng giá trị gia tăng

Giá trị kinh tế không bằng toàn bộ doanh thu hay giá bán của sản phẩm. Theo nguyên tắc của hệ thống tài khoản quốc gia, giá trị gia tăng của một đơn vị sản xuất về cơ bản được xác định bằng giá trị đầu ra trừ giá trị hàng hóa và dịch vụ trung gian đã được sử dụng để tạo ra đầu ra đó.

Ví dụ, một doanh nghiệp chế biến mua nguyên liệu trị giá 60 tỷ đồng và tạo ra sản phẩm có giá trị 100 tỷ đồng. Không thể coi toàn bộ 100 tỷ đồng là giá trị mới do doanh nghiệp tạo ra, bởi 60 tỷ đồng đã tồn tại trong các đầu vào. Phần giá trị gia tăng trực tiếp là 40 tỷ đồng trước khi xét chi tiết các cấu phần kế toán khác.

Phần giá trị mới này được phân phối cho nhiều chủ thể. Người lao động nhận tiền lương; chủ sở hữu vốn nhận lợi nhuận; Nhà nước nhận các khoản thuế liên quan; doanh nghiệp giữ lại một phần nguồn lực để bù đắp tài sản và đầu tư tiếp theo. Đây là điểm mà một hoạt động sản xuất riêng lẻ bắt đầu trở thành một quá trình kinh tế có tác động rộng hơn.

Trong kinh tế đô thị, ý nghĩa của sản xuất vì thế không chỉ nằm ở số lượng hàng hóa được tạo ra. Một cơ sở có doanh thu rất lớn nhưng phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nguyên liệu, dịch vụ và lao động từ bên ngoài có thể để lại ít giá trị tại địa phương hơn một cơ sở nhỏ hơn nhưng sử dụng nhiều nhà cung cấp, nhân lực và dịch vụ đô thị.

Đơn hàng sản xuất làm giá trị lan sang các ngành cung ứng

Một doanh nghiệp hiếm khi tự thực hiện toàn bộ quá trình tạo sản phẩm. Hoạt động sản xuất kéo theo nhu cầu về nguyên vật liệu, điện, nước, vận tải, kho bãi, sửa chữa, thiết kế, kế toán, bảo hiểm, tài chính, công nghệ thông tin và nhiều dịch vụ chuyên môn.

Khi những đầu vào này được mua từ doanh nghiệp trong cùng khu vực đô thị, một phần doanh thu của nhà sản xuất trở thành doanh thu của các nhà cung ứng. Các nhà cung ứng lại trả lương, thuê mặt bằng, mua thiết bị và đặt hàng cho những doanh nghiệp khác. Giá trị vì thế di chuyển theo các liên kết đầu vào thay vì dừng tại doanh nghiệp sản xuất cuối cùng.

Chiều ngược lại cũng quan trọng. Sản phẩm của một doanh nghiệp có thể trở thành đầu vào cho doanh nghiệp khác: linh kiện đi vào lắp ráp, bao bì phục vụ thực phẩm, vật liệu đi vào xây dựng hoặc phần mềm hỗ trợ hoạt động kinh doanh. Các liên kết xuôi và ngược này tạo thành mạng sản xuất đô thị.

Mức độ lan tỏa phụ thuộc vào cấu trúc cung ứng. Nếu phần lớn nguyên liệu, dịch vụ kỹ thuật và logistics phải nhập từ bên ngoài, doanh thu vẫn có thể cao nhưng một phần đáng kể chi tiêu nhanh chóng rời khỏi nền kinh tế địa phương. Ngược lại, một mạng nhà cung ứng tại chỗ đủ năng lực giúp nhiều khâu trong cùng chuỗi cùng tạo và giữ giá trị.

Đó là lý do hai khu công nghiệp có quy mô sản lượng tương đương chưa chắc tạo ra tác động đô thị giống nhau. Khác biệt nằm ở số lượng liên kết kinh tế thực sự hình thành quanh hoạt động sản xuất.

Tiền lương và lợi nhuận biến giá trị sản xuất thành sức mua đô thị

Sau khi giá trị được tạo ra trong sản xuất, một phần chuyển thành thu nhập của hộ gia đình. Người lao động sử dụng tiền lương để thanh toán tiền thuê hoặc mua nhà, thực phẩm, giao thông, chăm sóc sức khỏe, giáo dục, bán lẻ và các dịch vụ cá nhân.

Khoản chi này tạo cầu cho những ngành không trực tiếp tham gia sản xuất. Một việc làm trong nhà máy vì vậy có thể hỗ trợ hoạt động của cửa hàng, nhà hàng, doanh nghiệp vận tải, dịch vụ sửa chữa hoặc nhiều cơ sở kinh doanh khác thông qua sức mua của người lao động.

Lợi nhuận cũng có nhiều hướng đi. Nếu doanh nghiệp tái đầu tư tại đô thị, vốn có thể chuyển thành nhà xưởng mới, thiết bị, nghiên cứu, tuyển dụng hoặc mở rộng mạng cung ứng. Nếu lợi nhuận được chuyển hoàn toàn ra ngoài khu vực và không quay lại dưới dạng đầu tư hay chi tiêu, khả năng tạo vòng tuần hoàn địa phương sẽ thấp hơn.

Nguồn thu công tạo thêm một kênh khác. Hoạt động kinh tế làm phát sinh các loại thuế và khoản thu phù hợp với hệ thống tài khóa hiện hành. Khi nguồn lực công được sử dụng cho giao thông, cấp thoát nước, trường học, không gian công cộng hoặc các dịch vụ đô thị, chúng có thể cải thiện điều kiện cho lao động và doanh nghiệp, qua đó hỗ trợ chu kỳ sản xuất tiếp theo.

Vì vậy, tiêu dùng không phải điểm kết thúc tách biệt khỏi sản xuất. Nó là một mắt xích đưa thu nhập trở thành cầu mới, từ đó tạo doanh thu và việc làm cho vòng hoạt động tiếp theo.

Mật độ đô thị có thể làm quá trình tạo giá trị hiệu quả hơn

Đô thị tập trung nhiều lao động, doanh nghiệp, khách hàng và dịch vụ trong một không gian tương đối gần nhau. Khi sự tập trung này vận hành tốt, doanh nghiệp có thể tiếp cận thị trường lao động lớn hơn, tìm nhà cung ứng chuyên môn nhanh hơn, chia sẻ một số loại hạ tầng và tiếp nhận kiến thức từ các doanh nghiệp khác.

Kinh tế học đô thị gọi những lợi ích này là lợi thế tập trung kinh tế hay agglomeration economies. OECD ước tính trong nhiều nghiên cứu về các thành phố thuộc khối này rằng khi quy mô đô thị tăng gấp đôi, năng suất có thể cao hơn khoảng 2–5%. Đây không phải quy luật cơ học áp dụng cho mọi thành phố, nhưng nó cho thấy mật độ và quy mô có thể tạo thêm năng suất khi các điều kiện kết nối phù hợp.

Cơ chế quan trọng không chỉ là “có nhiều người hơn”. Một thị trường lao động lớn giúp doanh nghiệp dễ tìm đúng kỹ năng và người lao động có nhiều lựa chọn việc làm hơn. Nhiều doanh nghiệp ở gần nhau tạo thị trường đủ lớn cho các nhà cung ứng chuyên biệt. Giao tiếp và dịch chuyển nhân lực còn giúp kinh nghiệm, công nghệ và ý tưởng lan truyền nhanh hơn.

UN-Habitat cũng ghi nhận các thành phố tạo ra phần lớn GDP toàn cầu. Tuy nhiên, tỷ trọng kinh tế lớn của đô thị không có nghĩa mật độ tự động tạo hiệu quả. Nếu giao thông tắc nghẽn, đất và nhà ở quá đắt, hạ tầng quá tải hoặc thị trường lao động bị chia cắt, chi phí tập trung có thể triệt tiêu một phần lợi ích năng suất.

Do đó, mật độ làm tăng tiềm năng của dòng giá trị chứ không bảo đảm kết quả. Giá trị chỉ luân chuyển hiệu quả khi con người, hàng hóa, vốn và thông tin có thể kết nối với nhau với chi phí hợp lý.

Hạ tầng và thể chế quyết định bao nhiêu giá trị được giữ lại

Sản xuất có thể tạo ra giá trị nhưng cấu trúc đô thị quyết định giá trị đó tiếp tục lưu chuyển như thế nào. Một doanh nghiệp muốn mua hàng tại địa phương cần có nhà cung ứng đạt yêu cầu. Người lao động muốn tham gia thị trường việc làm cần tiếp cận được nơi làm việc. Doanh nghiệp muốn mở rộng cần điện, nước, đất, logistics, tài chính và thủ tục đủ ổn định.

Hạ tầng giao thông đặc biệt quan trọng vì thời gian vận chuyển là một phần của chi phí sản xuất. Khi hàng hóa, nhân viên và dịch vụ phải mất quá nhiều thời gian di chuyển, phạm vi thị trường lao động và mạng cung ứng thực tế bị thu hẹp dù khoảng cách địa lý không lớn.

Nhà ở cũng tham gia trực tiếp vào cơ chế này. Một khu vực tạo nhiều việc làm nhưng chi phí ở quá cao có thể buộc lao động sống xa nơi làm việc, làm tăng chi phí đi lại và hạn chế khả năng doanh nghiệp tuyển dụng. Lợi ích năng suất tại trung tâm khi đó có thể bị bào mòn bởi chi phí sinh hoạt và chi phí tiếp cận.

Thể chế đô thị tác động theo cách tương tự. Quy hoạch đất, chất lượng dịch vụ công, khả năng phối hợp giữa các đơn vị hành chính và mức độ thuận lợi của môi trường kinh doanh ảnh hưởng đến cách doanh nghiệp lựa chọn địa điểm và đầu tư. OECD từng ghi nhận rằng sự phân mảnh quản trị đô thị có thể đi cùng mức năng suất thấp hơn, trong khi các cơ chế phối hợp cấp vùng đô thị giúp giảm một phần bất lợi này.

Vì thế, giữ lại giá trị không đồng nghĩa với đóng cửa nền kinh tế để mọi giao dịch đều diễn ra nội bộ. Một đô thị vẫn cần nhập nguyên liệu, công nghệ và vốn từ bên ngoài. Điều quan trọng là các kết nối đó có giúp doanh nghiệp địa phương nâng năng suất, trả thu nhập, phát triển năng lực cung ứng và tiếp tục đầu tư hay không.

Một dòng giá trị mạnh phải tạo được vòng tái đầu tư

Sản lượng tăng chưa đủ để kết luận kinh tế đô thị đang tạo ra một dòng giá trị bền vững. Cần xem phần giá trị mới được tạo ra đi đâu và có quay lại hỗ trợ năng lực sản xuất tiếp theo hay không.

Một mô hình có thể tạo kim ngạch hoặc doanh thu lớn nhưng liên kết địa phương yếu. Chẳng hạn, doanh nghiệp nhập hầu hết đầu vào, sử dụng ít lao động tại chỗ, mua rất ít dịch vụ đô thị và chuyển phần lớn lợi nhuận ra ngoài. Cơ sở đó vẫn tạo giá trị trực tiếp, nhưng hiệu ứng lan tỏa tại địa phương bị giới hạn.

Ngược lại, chất lượng của dòng giá trị cao hơn khi năng suất tạo ra thu nhập tốt hơn; doanh nghiệp địa phương tham gia được vào mạng cung ứng; lợi nhuận được chuyển thành đầu tư mới; và hạ tầng công giúp giảm chi phí cho vòng sản xuất tiếp theo. Giá trị khi đó không chỉ “đi qua” thành phố mà còn góp phần tăng năng lực của nền kinh tế đô thị.

Có thể theo dõi cơ chế này qua một số nhóm chỉ báo thay vì chỉ nhìn tổng doanh thu: giá trị gia tăng tạo ra trên địa bàn, năng suất lao động, thu nhập từ việc làm, tỷ lệ mua hàng và dịch vụ tại địa phương, mức đầu tư mới, sự hình thành doanh nghiệp cung ứng và khả năng mở rộng cơ sở thu ngân sách. Mỗi chỉ báo phản ánh một đoạn khác nhau của chu trình.

Cũng cần phân biệt tăng trưởng với phân phối. Một thành phố có thể tạo giá trị gia tăng cao nhưng nếu thu nhập tập trung vào một nhóm nhỏ, giá nhà và chi phí đi lại tăng nhanh hoặc việc làm mới không tiếp cận được phần lớn lao động, hiệu quả kinh tế tổng thể không đồng nghĩa với lợi ích được phân bổ rộng.

Bởi vậy, một dòng giá trị kinh tế đô thị khỏe không đơn thuần là chuỗi “sản xuất rồi bán hàng”. Nó là vòng tạo giá trị → phân phối thu nhập → hình thành cầu → phát sinh giao dịch mới → tích lũy và tái đầu tư, đồng thời được hỗ trợ bởi mạng cung ứng, thị trường lao động, hạ tầng và thể chế đô thị.

Hoạt động sản xuất tạo ra dòng giá trị cho kinh tế đô thị trước hết bằng giá trị gia tăng, sau đó truyền giá trị ấy sang người lao động, doanh nghiệp cung ứng, khu vực dịch vụ và khu vực công. Tiền lương biến thành tiêu dùng, lợi nhuận có thể trở thành đầu tư, còn các giao dịch giữa doanh nghiệp tạo thêm những vòng liên kết sản xuất.

Dòng giá trị mạnh nhất khi thành phố không chỉ thu hút hoạt động sản xuất mà còn kết nối được hoạt động đó với lao động, nhà cung ứng, dịch vụ, hạ tầng và đầu tư tại địa phương. Khi các mối liên kết đủ sâu, giá trị do một vòng sản xuất tạo ra trở thành nguồn lực cho vòng sản xuất tiếp theo; đó chính là cơ chế khiến sản xuất trở thành động lực tích lũy và phát triển của nền kinh tế đô thị.