Nguồn lực và năng lực kinh tế đô thị liên hệ thế nào?

Một đô thị có thể sở hữu quỹ đất lớn, lực lượng lao động đông, hạ tầng đáng kể hoặc nguồn vốn cao nhưng vẫn vận hành kém hiệu quả nếu nguồn lực bị phân tán, sử dụng sai mục tiêu hoặc không kết nối được với nhu cầu của doanh nghiệp và người dân. Ngược lại, đô thị có nguồn lực tương đối hạn chế vẫn có thể nâng cao năng lực kinh tế khi sử dụng nguồn lực đúng nơi, đúng thời điểm và tạo được hiệu ứng bổ trợ giữa các yếu tố.

Nguồn lực đô thị tạo nền tảng cho năng lực kinh tế như thế nào?

Có thể nhìn nguồn lực đô thị qua các nhóm chính như lao động và vốn con người, vốn tài chính, đất đai, hạ tầng, công nghệ, dữ liệu và năng lực quản trị. Mỗi loại nguồn lực tạo ra một điều kiện khác nhau cho hoạt động kinh tế.

Lao động và kỹ năng quyết định khả năng cung ứng nhân lực. Hạ tầng quyết định mức độ kết nối và chi phí vận hành. Vốn tài chính tạo khả năng đầu tư và mở rộng. Đất đai quyết định không gian cho sản xuất, thương mại, nhà ở và dịch vụ. Công nghệ và dữ liệu nâng cao khả năng phối hợp, tự động hóa và ra quyết định. Quản trị lại quyết định cách các nguồn lực này được phân bổ và phối hợp.

Điểm quan trọng là các nguồn lực không hoạt động tách rời. Một hệ thống giao thông tốt nhưng thiếu kết nối với khu việc làm vẫn có thể tạo hiệu quả thấp. Nguồn vốn lớn nhưng không đi vào các dự án có khả năng tạo giá trị cũng không tự động nâng năng lực kinh tế. Vì vậy, giá trị kinh tế của nguồn lực phụ thuộc cả vào bản thân nguồn lực lẫn khả năng kết hợp nó với các nguồn lực khác.

Cách sử dụng nguồn lực quyết định năng lực hoạt động kinh tế đô thị ra sao?

Cơ chế tác động có thể hiểu theo chuỗi:

Phân bổ nguồn lực → khả năng tiếp cận đầu vào → chi phí và thời gian vận hành → năng suất → năng lực cạnh tranh kinh tế

Khi nguồn lực được phân bổ đúng, doanh nghiệp và người lao động có điều kiện tiếp cận tốt hơn với mặt bằng, giao thông, năng lượng, vốn, kỹ năng và thông tin. Điều này làm giảm các điểm nghẽn trong quá trình sản xuất và cung ứng dịch vụ.

Ngược lại, phân bổ sai có thể tạo ra tình trạng nguồn lực tồn tại nhưng không được khai thác hiệu quả. Chẳng hạn, đầu tư hạ tầng không đồng bộ có thể khiến một khu vực có công suất lớn nhưng kết nối yếu; đào tạo nhân lực không khớp nhu cầu khiến nguồn lao động dồi dào nhưng thiếu kỹ năng phù hợp; vốn tập trung vào các dự án có giá trị sử dụng thấp làm giảm hiệu quả của toàn bộ danh mục đầu tư.

Vì vậy, năng lực hoạt động của đô thị không nên chỉ đo bằng lượng nguồn lực đang sở hữu, mà còn phải xem xét mức độ chuyển hóa nguồn lực thành đầu ra kinh tế.

Các chỉ số có thể dùng để theo dõi quá trình này gồm năng suất lao động, giá trị gia tăng, tỷ lệ sử dụng công suất, thời gian và chi phí tiếp cận thị trường, mức đầu tư trên một đơn vị kết quả hoặc hiệu quả sử dụng đất và hạ tầng.

Vì sao cùng một lượng nguồn lực nhưng các đô thị có năng lực kinh tế khác nhau?

Khác biệt thường xuất phát từ hiệu quả phân bổ và chất lượng phối hợp.

Thứ nhất là khả năng kết nối. Nguồn lực tạo giá trị cao hơn khi doanh nghiệp, người lao động, thị trường, trường đại học, trung tâm nghiên cứu và hạ tầng được kết nối thuận lợi.

Thứ hai là khả năng phối hợp không gian. Khi nơi ở, nơi làm việc, logistics và dịch vụ công bị tách biệt quá xa, chi phí đi lại và giao dịch tăng lên, làm giảm phần giá trị có thể chuyển hóa thành năng suất.

Thứ ba là chất lượng thể chế và quản trị. Các quyết định đầu tư, quy hoạch, ngân sách và cung ứng dịch vụ thiếu phối hợp có thể làm nguồn lực bị phân mảnh hoặc tạo ra đầu tư trùng lặp.

Thứ tư là khả năng thích ứng. Năng lực kinh tế không chỉ nằm ở mức sản lượng hiện tại mà còn ở khả năng đô thị điều chỉnh nguồn lực trước thay đổi của công nghệ, nhu cầu thị trường, cơ cấu việc làm hoặc các cú sốc.

Do đó, cùng một quy mô vốn, lao động hay hạ tầng không nhất thiết tạo ra cùng một kết quả. Năng lực kinh tế là kết quả của chất lượng sử dụng và phối hợp nguồn lực chứ không phải phép cộng cơ học của các nguồn lực.

Phân bổ nguồn lực ảnh hưởng thế nào đến năng suất và khả năng cạnh tranh?

Năng suất của đô thị tăng khi nguồn lực được đưa tới nơi tạo ra giá trị cao hơn và khi các yếu tố đầu vào bổ trợ lẫn nhau.

Có thể quan sát qua ba cơ chế chính.

Một là giảm chi phí giao dịch. Hạ tầng, dữ liệu và dịch vụ công được bố trí phù hợp có thể rút ngắn thời gian di chuyển, xử lý và kết nối giữa các tác nhân kinh tế.

Hai là cải thiện mức độ phù hợp giữa nguồn lực và nhu cầu. Thị trường lao động hoạt động tốt giúp kỹ năng được sử dụng đúng nơi; thị trường vốn hiệu quả giúp vốn đến các hoạt động có khả năng tạo giá trị; quy hoạch phù hợp giúp đất đai được phân bổ cho chức năng có hiệu quả kinh tế và xã hội cao hơn.

Ba là tạo hiệu ứng bổ trợ và lan tỏa. Khi doanh nghiệp, nhân lực chất lượng cao, hạ tầng và tri thức tập trung trong một hệ thống có liên kết tốt, giá trị của từng nguồn lực có thể tăng lên nhờ sự tương tác với các nguồn lực khác.

Tuy nhiên, hiệu quả này có giới hạn. Khi quy mô đô thị tăng nhưng hạ tầng, quản trị và dịch vụ không theo kịp, chi phí tắc nghẽn, thiếu nhà ở, quá tải dịch vụ hoặc phân mảnh không gian có thể làm giảm lợi ích của tập trung. Vì thế, tập trung nguồn lực chỉ có lợi khi năng lực điều phối đủ mạnh để chuyển quy mô thành hiệu quả.

Làm thế nào đánh giá đô thị đang sử dụng nguồn lực hiệu quả?

Không nên chỉ hỏi đô thị có bao nhiêu nguồn lực, mà cần xem mỗi đơn vị nguồn lực tạo ra bao nhiêu năng lực và kết quả kinh tế.

Một khung đánh giá có thể gồm bốn lớp.

Đầu vào: quy mô vốn, lao động, đất đai, hạ tầng, công nghệ và dữ liệu

Mức sử dụng: tỷ lệ khai thác hạ tầng, mức tham gia của lao động, mức hấp thụ vốn, mức sử dụng đất và khả năng tiếp cận dịch vụ

Kết quả: năng suất lao động, việc làm, giá trị gia tăng, doanh thu hoặc sản lượng theo lĩnh vực

Chất lượng năng lực: khả năng đổi mới, thích ứng, phối hợp giữa các khu vực và duy trì tăng trưởng

Cách tiếp cận này giúp phân biệt hai tình huống: thiếu nguồn lực và sử dụng nguồn lực kém hiệu quả. Hai vấn đề này cần giải pháp khác nhau. Thiếu hạ tầng có thể cần đầu tư mới, trong khi hạ tầng dư thừa nhưng khai thác thấp lại đòi hỏi điều chỉnh phân bổ, kết nối hoặc mô hình vận hành.

Cần phân bổ nguồn lực đô thị theo nguyên tắc nào để nâng năng lực kinh tế?

Mục tiêu không phải tối đa hóa lượng đầu tư, mà là tối đa hóa giá trị kinh tế và năng lực vận hành tạo ra từ nguồn lực đã có.

Một số nguyên tắc cốt lõi gồm:

·         Ưu tiên điểm nghẽn có tác động lan tỏa lớn

·         Phân bổ nguồn lực theo nhu cầu và khả năng tạo giá trị thay vì chỉ theo quy mô

·         Kết nối đầu tư hạ tầng với đất đai, lao động, doanh nghiệp và dịch vụ

·         Đồng bộ đầu tư vật chất với vốn con người và năng lực quản trị

·         Theo dõi hiệu quả bằng các chỉ số đầu ra thay vì chỉ đo mức chi

·         Điều chỉnh phân bổ khi dữ liệu cho thấy nguồn lực đang bị sử dụng dưới công suất hoặc sai mục tiêu

·         Đánh giá đồng thời hiệu quả kinh tế và chi phí xã hội để tránh tối ưu một bộ phận nhưng làm suy giảm toàn hệ thống

Nguyên tắc quan trọng nhất là tránh nhìn từng nguồn lực như một khoản mục riêng lẻ. Một đô thị hoạt động tốt là đô thị có khả năng biến các nguồn lực khác nhau thành một hệ thống phối hợp, từ đó tạo năng suất, việc làm, đổi mới và chất lượng hoạt động kinh tế cao hơn.

Nguồn lực và năng lực kinh tế đô thị vì thế tạo thành một vòng tác động hai chiều. Nguồn lực cung cấp nền tảng cho năng lực, nhưng cách sử dụng nguồn lực mới quyết định phần lớn khả năng chuyển hóa nền tảng đó thành kết quả. Khi năng lực quản trị, kết nối và phân bổ được cải thiện, cùng một lượng nguồn lực có thể tạo ra giá trị lớn hơn; ngược lại, sử dụng nguồn lực kém hiệu quả sẽ làm suy giảm năng lực kinh tế ngay cả khi quy mô đầu vào vẫn tăng.