Mất cân đối nguồn lực đô thị ảnh hưởng kinh tế thế nào?

Khi đó, doanh nghiệp phải chịu chi phí vận tải, mặt bằng và tuyển dụng cao hơn; người lao động mất thêm thời gian và tiền bạc để tiếp cận việc làm; đầu tư bị hạn chế bởi hạ tầng quá tải hoặc dịch vụ thiếu hụt. Thành phố vì thế có thể tiếp tục tăng dân số và quy mô kinh tế nhưng hiệu quả sử dụng nguồn lực, năng suất và khả năng tạo cơ hội kinh tế không tăng tương ứng.

Mất cân đối nguồn lực làm giảm năng suất kinh tế đô thị

Một trong những lợi thế kinh tế quan trọng của đô thị là hiệu ứng tập trung: doanh nghiệp, người lao động, khách hàng và nhà cung cấp ở gần nhau có thể trao đổi hàng hóa, thông tin và kỹ năng với chi phí thấp hơn. OECD ghi nhận năng suất của thành phố thường tăng cùng quy mô đô thị, cho thấy giá trị của các lợi ích tập tụ; đồng thời, cơ cấu quản trị đô thị bị phân mảnh có thể làm giảm một phần lợi thế năng suất này.

Mất cân đối nguồn lực làm suy yếu chính cơ chế đó. Nếu khu vực tập trung việc làm thiếu giao thông công cộng, nhà ở phù hợp hoặc hạ tầng kỹ thuật, khoảng cách kinh tế giữa nơi có lao động và nơi cần lao động tăng lên. Doanh nghiệp phải dành nhiều nguồn lực hơn cho vận chuyển, tuyển dụng hoặc duy trì hoạt động thay vì đầu tư vào công nghệ và mở rộng sản xuất.

Tác động này còn tạo chi phí cơ hội. Vốn phải dùng để xử lý ùn tắc, thiếu điện, thiếu nước, mặt bằng đắt đỏ hoặc các hạn chế về logistics là phần vốn không được sử dụng cho đổi mới và nâng cao năng suất. Vì vậy, một đô thị có lượng vốn và lao động lớn chưa chắc tạo ra hiệu quả cao nếu các nguồn lực đó không được kết nối hợp lý.

Hạ tầng phân bổ không theo nhu cầu làm chi phí kinh doanh tăng

Mất cân đối giữa phát triển kinh tế và năng lực hạ tầng thường biểu hiện rõ qua ùn tắc giao thông, hệ thống vận tải quá tải, thiếu kết nối logistics hoặc dịch vụ điện, nước và xử lý chất thải không theo kịp tốc độ mở rộng đô thị.

Đối với doanh nghiệp, những hạn chế này trở thành chi phí trực tiếp. Thời gian giao hàng kéo dài làm tăng chi phí vận tải và tồn kho; khả năng tiếp cận khách hàng giảm; độ ổn định của chuỗi cung ứng thấp hơn. Với ngành dịch vụ, thời gian di chuyển dài còn thu hẹp phạm vi mà doanh nghiệp có thể tuyển nhân sự hoặc phục vụ khách hàng một cách hiệu quả.

UN-Habitat nhận định hạ tầng đô thị không đầy đủ có thể làm tăng chi phí sản xuất, giảm năng suất doanh nghiệp, đe dọa khả năng cạnh tranh của đô thị và thậm chí ảnh hưởng đến quyết định mở rộng hoặc duy trì hoạt động của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, vấn đề không chỉ là tổng mức đầu tư thấp. Một thành phố vẫn có thể đầu tư nhiều nhưng mất cân đối nếu nguồn lực tập trung vào một số khu vực trong khi các khu dân cư hoặc vùng sản xuất mới thiếu kết nối. Hiệu quả kinh tế phụ thuộc cả quy mô đầu tư lẫn việc hạ tầng có được đặt đúng nơi và phục vụ đúng nhu cầu hay không.

Lệch giữa việc làm, lao động và nhà ở làm thị trường lao động kém hiệu quả

Nguồn nhân lực chỉ tạo giá trị kinh tế đầy đủ khi người lao động có thể tiếp cận các vị trí phù hợp với kỹ năng của mình với chi phí hợp lý. Nếu việc làm tập trung ở một khu vực nhưng nhà ở có khả năng chi trả lại nằm xa, thị trường lao động bị chia cắt về không gian.

Người lao động khi đó phải lựa chọn giữa chi phí nhà ở cao và chi phí đi lại lớn. Một số người có thể từ bỏ những việc làm phù hợp vì thời gian hoặc chi phí di chuyển vượt quá lợi ích thu nhập. Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong tuyển dụng dù thành phố vẫn có lực lượng lao động lớn.

Nhà ở vì vậy không tách rời hoạt động kinh tế đô thị. World Cities Report 2026 của UN-Habitat nhấn mạnh vị trí và khả năng tiếp cận nhà ở có liên hệ trực tiếp với khả năng tiếp cận việc làm, dịch vụ công và cơ hội kinh tế.

Sự mất cân đối kéo dài còn có thể khiến doanh nghiệp phải tăng lương để bù chi phí sinh hoạt, di chuyển hoặc chuyển địa điểm sang nơi dễ tuyển lao động hơn. Đây là ví dụ điển hình cho việc một thiếu hụt ở thị trường nhà ở có thể lan sang chi phí lao động và năng lực cạnh tranh của toàn bộ đô thị.

Phân bổ đất đai và vốn không hợp lý làm giảm hiệu quả đầu tư

Đất đô thị là nguồn lực hữu hạn và có quan hệ trực tiếp với nhà ở, thương mại, công nghiệp, giao thông và hạ tầng công cộng. Khi đất được sử dụng không phù hợp với nhu cầu kinh tế, những khu vực có khả năng tạo việc làm hoặc giá trị gia tăng cao có thể thiếu mặt bằng trong khi nơi khác lại sử dụng đất kém hiệu quả.

Giá đất và giá thuê tại các vị trí thuận lợi vì thế có thể tăng nhanh, tạo rào cản đối với doanh nghiệp mới và doanh nghiệp nhỏ. Những doanh nghiệp không đủ khả năng chi trả buộc phải dịch chuyển ra xa thị trường, khách hàng hoặc mạng lưới cung ứng, làm giảm một phần lợi ích của việc đặt cơ sở tại đô thị.

Mất cân đối về vốn cũng tạo tác động tương tự. Nếu đầu tư công và tín dụng tập trung quá mức vào những khu vực đã phát triển trong khi các khu vực có nhu cầu sản xuất và dân cư mới thiếu hạ tầng cơ bản, khoảng cách về năng lực kinh tế giữa các khu vực có thể tiếp tục mở rộng.

Nguồn lực khi đó không tạo ra mức sinh lợi xã hội cao nhất. Thành phố vừa phải đối mặt với tình trạng quá tải tại các trung tâm hiện hữu, vừa bỏ lỡ tiềm năng phát triển của những khu vực chưa được kết nối đầy đủ.

Chênh lệch tiếp cận dịch vụ và cơ hội làm gia tăng phân cực kinh tế

Mất cân đối nguồn lực không tác động giống nhau đến mọi nhóm dân cư. Người có thu nhập cao thường có khả năng tự bù đắp một phần thiếu hụt bằng phương tiện cá nhân, nhà ở tại vị trí thuận lợi hoặc dịch vụ tư nhân. Người thu nhập thấp có ít lựa chọn hơn và chịu ảnh hưởng lớn hơn từ khoảng cách đến việc làm, giao thông, giáo dục và các dịch vụ thiết yếu.

UN-Habitat xem khả năng tiếp cận, khoảng cách và kết nối với nhà ở, dịch vụ và cơ hội là những yếu tố trọng tâm của hòa nhập không gian đô thị. Khi những điều kiện này phân bố bất bình đẳng, chênh lệch không gian có thể chuyển thành chênh lệch về cơ hội kinh tế.

Hệ quả không dừng ở bất bình đẳng thu nhập. Nếu một bộ phận lớn dân cư khó tiếp cận việc làm có năng suất cao, thành phố không khai thác hết nguồn nhân lực hiện có. Thu nhập thấp hơn cũng hạn chế tiêu dùng và khả năng tích lũy, trong khi doanh nghiệp mất đi một phần thị trường tiềm năng.

Vì vậy, cải thiện khả năng tiếp cận nguồn lực không chỉ mang ý nghĩa phân phối xã hội. Nó còn có thể mở rộng lực lượng lao động thực sự tham gia thị trường, tăng khả năng tiếp cận khách hàng và nâng hiệu quả sử dụng tài sản, dịch vụ cũng như hạ tầng đô thị.

Tác động kinh tế phụ thuộc vào mức độ và loại nguồn lực bị mất cân đối

Không phải mọi chênh lệch phân bổ nguồn lực đều gây thiệt hại. Đô thị vốn hình thành từ sự tập trung có chọn lọc: khu thương mại, khu sản xuất, khu dân cư và các đầu mối giao thông không cần được phân bố đồng đều về mặt địa lý.

Mất cân đối trở thành vấn đề kinh tế khi sự tập trung tạo ra nút thắt khiến nguồn lực khác không thể hoạt động hiệu quả. Một trung tâm việc làm lớn có thể tạo năng suất cao nếu giao thông và nhà ở giúp lao động tiếp cận thuận lợi. Nhưng cùng mức độ tập trung đó có thể làm chi phí kinh tế tăng mạnh khi năng lực vận tải và nhà ở không đáp ứng được nhu cầu.

Do đó, cân bằng nguồn lực đô thị không có nghĩa là chia đều vốn, lao động hay hạ tầng cho mọi địa bàn. Điều cần thiết là tạo sự tương thích giữa quy mô hoạt động kinh tế với năng lực giao thông, nhà ở, đất đai, dịch vụ công và khả năng tiếp cận của người dân.

World Cities Report của UN-Habitat cũng đặt năng suất đô thị trong mối quan hệ với hạ tầng, chất lượng sống, công bằng và khả năng tiếp cận cơ hội, thay vì xem tăng trưởng kinh tế là một quá trình độc lập.

Mất cân đối nguồn lực đô thị làm kinh tế kém hiệu quả chủ yếu thông qua ba chuỗi tác động: nguồn lực khó kết nối làm năng suất giảm; hạ tầng và không gian thiếu tương thích làm chi phí tăng; chênh lệch tiếp cận làm một phần lao động, đất đai và vốn không được sử dụng hết tiềm năng.

Vì thế, một đô thị không chỉ cần thêm nguồn lực mà cần phân bổ chúng theo quan hệ thực tế giữa dân cư, việc làm và hoạt động sản xuất. Khi nhà ở, giao thông, đất đai, hạ tầng và dịch vụ phát triển tương thích với nhu cầu kinh tế, thành phố có khả năng khai thác tốt hơn lợi ích của tập trung đô thị mà không để chi phí quá tải lấn át lợi ích đó.