Hạ tầng trong kinh tế đô thị giữ vị trí như thế nào?

Vì vậy, hạ tầng không chỉ là một nhóm tài sản vật chất nằm bên dưới nền kinh tế đô thị. Vị trí của nó gần với một hệ thống kết nối và hỗ trợ, quyết định mức độ mà con người, doanh nghiệp, hàng hóa, dịch vụ và thông tin có thể tương tác với nhau.

Hạ tầng là lớp nền kết nối các hoạt động của kinh tế đô thị

Một nền kinh tế đô thị gồm nhiều nhóm hoạt động có quan hệ phụ thuộc: doanh nghiệp cần lao động và thị trường, người lao động cần tiếp cận việc làm, hàng hóa cần được vận chuyển, dịch vụ cần tiếp cận người sử dụng, còn các hoạt động kinh doanh ngày càng phụ thuộc vào dữ liệu và mạng số.

Hạ tầng tạo ra các kết nối để những quan hệ đó vận hành. Có thể hình dung cấu trúc này theo chuỗi:

Hạ tầng → khả năng tiếp cận → tương tác kinh tế → năng suất và việc làm → tăng trưởng đô thị

Chẳng hạn, một khu vực có đường sá và phương tiện công cộng thuận lợi sẽ mở rộng phạm vi mà người lao động có thể tiếp cận trong một khoảng thời gian nhất định. Với doanh nghiệp, kết nối tốt giúp tiếp cận khách hàng, nhà cung cấp và nguồn nhân lực với chi phí thấp hơn. OECD ghi nhận rằng cải thiện khả năng tiếp cận bằng giao thông có thể nâng năng suất và tiền lương, trong khi kết nối tốt hơn giữa các khu vực làm giảm thời gian và chi phí di chuyển.

Do đó, giá trị kinh tế của hạ tầng không nằm đơn thuần ở quy mô đầu tư, mà nằm ở khả năng làm giảm ma sát giữa các tác nhân kinh tế.

Hạ tầng tác động đến năng suất thông qua giảm chi phí và thời gian

Một trong những cơ chế quan trọng nhất là giảm chi phí giao dịch. Khi người và hàng hóa di chuyển dễ dàng hơn, doanh nghiệp có thể tổ chức sản xuất và phân phối hiệu quả hơn; khi điện, nước và mạng số ổn định, doanh nghiệp giảm được những gián đoạn làm tăng chi phí vận hành.

Giao thông là ví dụ rõ nhất. Khi thời gian đi lại kéo dài hoặc hệ thống vận tải thiếu tin cậy, khoảng cách địa lý trở thành một rào cản kinh tế. Người lao động khó tiếp cận việc làm, doanh nghiệp khó tuyển đúng nhân lực, còn hàng hóa mất thêm thời gian để đến thị trường. World Bank cho rằng kết nối giao thông yếu có thể hạn chế tăng trưởng và cơ hội việc làm, trong khi hệ thống giao thông tốt hơn giúp rút ngắn thời gian tiếp cận việc làm và thị trường.

Cơ chế này cũng giải thích tại sao cùng một lượng đất và dân số nhưng hai khu vực đô thị có thể tạo ra kết quả kinh tế khác nhau. Khả năng kết nối quyết định một phần quy mô thị trường thực tế mà doanh nghiệp và người lao động có thể tiếp cận.

Hạ tầng mở rộng hiệu quả của sự tập trung kinh tế đô thị

Một đặc điểm của kinh tế đô thị là sự tập trung của con người và doanh nghiệp có thể tạo ra lợi ích kinh tế nhờ quy mô và tương tác. Khi nhiều doanh nghiệp, lao động và dịch vụ ở gần nhau, việc tìm kiếm nhân lực, trao đổi kiến thức và kết nối với nhà cung cấp có thể thuận lợi hơn. OECD ghi nhận năng suất đô thị có liên hệ với lợi ích từ tập trung kinh tế, trong đó quy mô thành phố và cách thức quản trị vùng đô thị có ảnh hưởng đáng kể.

Hạ tầng quyết định mức độ mà những lợi ích này có thể lan tỏa.

Nếu giao thông kết nối tốt, một doanh nghiệp không chỉ tiếp cận lao động ở ngay khu vực lân cận mà còn có thể tiếp cận một thị trường lao động rộng hơn. Tương tự, người lao động có thể tiếp cận nhiều cơ hội việc làm hơn trong cùng một khoảng thời gian.

Ngược lại, tắc nghẽn và phân mảnh không gian có thể làm thu hẹp phạm vi của lợi ích tập trung. World Bank lưu ý rằng chi phí đi lại cao và hạ tầng giao thông yếu có thể cản trở sự mở rộng không gian và năng suất của các đô thị đang phát triển.

Vì thế, hạ tầng không chỉ kết nối các điểm trong đô thị mà còn giúp chuyển lợi ích của sự tập trung dân cư và hoạt động kinh tế thành năng suất thực tế.

Hạ tầng kết nối đô thị với thị trường rộng hơn

Kinh tế đô thị không vận hành tách biệt với vùng xung quanh. Thành phố cần dòng lao động, nguyên liệu, hàng hóa, vốn, thông tin và dịch vụ từ các khu vực khác; đồng thời cung cấp sản phẩm và dịch vụ trở lại cho thị trường khu vực, quốc gia hoặc quốc tế.

Do đó, vị trí kinh tế của hạ tầng còn thể hiện ở khả năng kết nối nội đô – ngoại đô – liên đô thị – thị trường quốc tế.

UN-Habitat nhấn mạnh rằng các liên kết giữa đô thị với nông thôn và giữa các thành phố tạo ra những cơ hội kinh tế mới, trong đó đầu tư vào giao thông và hạ tầng thông tin có vai trò quan trọng đối với tiềm năng kinh tế của thành phố và khu vực xung quanh.

Khi kết nối liên vùng tốt hơn, doanh nghiệp có thể mở rộng thị trường, chuyên môn hóa hoạt động và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Khi kết nối yếu, chi phí vận chuyển và phối hợp tăng lên, làm giảm lợi thế của việc đặt cơ sở sản xuất hoặc kinh doanh trong đô thị.

Hạ tầng không chỉ là giao thông mà là một mạng lưới kinh tế

Nếu chỉ đồng nhất hạ tầng với đường sá, vai trò của nó trong kinh tế đô thị sẽ bị thu hẹp. Cấu trúc hạ tầng kinh tế đô thị bao gồm nhiều mạng lưới có quan hệ bổ trợ.

·         Giao thông: kết nối người, hàng hóa và các địa điểm kinh tế

·         Năng lượng: cung cấp đầu vào thiết yếu cho sản xuất và dịch vụ

·         Cấp nước và thoát nước: duy trì điều kiện vận hành và sức khỏe đô thị

·         Viễn thông và hạ tầng số: hỗ trợ giao tiếp, thương mại, dịch vụ và trao đổi dữ liệu

·         Hạ tầng công cộng: tạo điều kiện để người dân tiếp cận các dịch vụ cần thiết cho đời sống và lao động

Điểm quan trọng là các mạng lưới này không hoạt động độc lập. Một khu công nghiệp có giao thông thuận lợi nhưng nguồn điện không ổn định vẫn khó duy trì hoạt động hiệu quả. Một khu vực có mạng viễn thông tốt nhưng khả năng tiếp cận vật lý kém vẫn gặp hạn chế trong việc kết nối với thị trường.

World Bank hiện xem năng lượng, giao thông và kết nối số như những nhóm hạ tầng có quan hệ trực tiếp với tăng trưởng, việc làm và năng suất.

Vị trí của hạ tầng còn phụ thuộc vào chất lượng và cách phân bổ đầu tư

Có hạ tầng không đồng nghĩa với việc nền kinh tế đô thị sẽ tự động đạt hiệu quả cao. Giá trị kinh tế phụ thuộc vào vị trí, năng lực, mức độ kết nối, khả năng sử dụng và cách phân bổ đầu tư.

OECD cho thấy tác động của đầu tư hạ tầng đến tăng trưởng có thể khác nhau theo quốc gia, lĩnh vực và thời gian; một số trường hợp còn xuất hiện dấu hiệu đầu tư quá mức gắn với việc sử dụng hạ tầng kém hiệu quả.

Điều này tạo ra một giới hạn quan trọng: mục tiêu không phải là xây dựng càng nhiều hạ tầng càng tốt, mà là tạo ra mạng lưới đáp ứng đúng nhu cầu kinh tế và không gian đô thị.

Một dự án hạ tầng có giá trị cao khi nó giải quyết được một nút thắt thực tế: rút ngắn thời gian đi lại, mở rộng khả năng tiếp cận việc làm, giảm chi phí logistics, tăng độ tin cậy của dịch vụ thiết yếu hoặc mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.

Hạ tầng tạo giá trị kinh tế khi kết nối đúng nhu cầu đô thị

Từ góc độ kinh tế đô thị, có thể đánh giá vị trí của hạ tầng qua ba tầng tác động.

Tầng thứ nhất là khả năng vận hành: hạ tầng cung cấp các điều kiện thiết yếu để doanh nghiệp và hộ gia đình hoạt động.

Tầng thứ hai là khả năng kết nối: hạ tầng làm giảm khoảng cách kinh tế giữa người lao động, doanh nghiệp, dịch vụ và thị trường.

Tầng thứ ba là khả năng tạo năng suất: khi kết nối được cải thiện, đô thị có thể khai thác tốt hơn lợi ích của tập trung kinh tế, chuyên môn hóa, trao đổi kiến thức và mở rộng thị trường. World Bank nhấn mạnh rằng các đô thị được quy hoạch tốt, kết nối tốt và có dịch vụ đáng tin cậy có khả năng mở rộng cơ hội cho người lao động và trở thành động lực tăng trưởng.

Vì vậy, một hạ tầng tốt không chỉ được đánh giá bằng số km đường, số lượng công trình hay quy mô vốn đầu tư. Quan trọng hơn là hạ tầng đó kết nối được ai với ai, giảm được loại chi phí nào và mở thêm cơ hội kinh tế nào.

Trong cấu trúc kinh tế đô thị, hạ tầng giữ vị trí của một nền tảng kết nối. Nó không trực tiếp thay thế hoạt động sản xuất, kinh doanh hay lao động, nhưng quyết định mức độ mà những hoạt động đó có thể phối hợp, tiếp cận nhau và tạo giá trị.

Khi giao thông, năng lượng, dịch vụ thiết yếu và hạ tầng số được tổ chức đồng bộ, đô thị có điều kiện giảm chi phí giao dịch, mở rộng thị trường lao động, tăng khả năng tiếp cận việc làm và khai thác tốt hơn lợi ích của sự tập trung kinh tế. Ngược lại, hạ tầng thiếu kết nối hoặc phân bổ không phù hợp có thể trở thành điểm nghẽn đối với năng suất và tăng trưởng.

Bởi vậy, xét trong toàn bộ cấu trúc kinh tế đô thị, hạ tầng nên được nhìn như hệ thống điều kiện và kết nối giúp các nguồn lực kinh tế chuyển hóa thành hoạt động, năng suất và cơ hội tăng trưởng, thay vì chỉ được xem là tài sản vật chất của thành phố. UN-Habitat cũng xác định đô thị là những trung tâm tạo ra phần lớn của cải kinh tế và đồng thời phải đáp ứng nhu cầu hạ tầng, dịch vụ để duy trì tăng trưởng và tạo việc làm.