Doanh nghiệp và sử dụng nguồn lực đô thị có quan hệ thế nào?

Vì vậy, vai trò của doanh nghiệp có thể được nhìn qua hai quá trình liên tiếp. Thứ nhất là phân bổ nguồn lực thông qua quyết định về địa điểm, đầu tư, lao động, mặt bằng, công nghệ và sử dụng hạ tầng. Thứ hai là chuyển hóa nguồn lực bằng cách tổ chức các đầu vào đó thành hàng hóa, dịch vụ, thu nhập, tri thức và năng lực sản xuất mới.

Nhưng hiệu quả đối với từng doanh nghiệp không tự động đồng nghĩa với hiệu quả đối với toàn đô thị. Một quyết định có thể giảm chi phí của doanh nghiệp nhưng đồng thời làm tăng ùn tắc, áp lực hạ tầng hoặc chi phí sử dụng đất của những chủ thể khác. Do đó, muốn hiểu đầy đủ vai trò của doanh nghiệp phải xem cả giá trị được tạo ra lẫn những tác động ngược của hoạt động doanh nghiệp lên hệ thống nguồn lực đô thị.

Nguồn lực đô thị chỉ tạo giá trị khi đi vào cơ chế sử dụng

Nguồn lực kinh tế đô thị bao gồm nhiều thành phần có tính phụ thuộc lẫn nhau: đất đai và mặt bằng, lao động, vốn, hệ thống giao thông và hạ tầng kỹ thuật, khả năng tiếp cận thị trường, thông tin, tri thức và mạng lưới các nhà cung cấp cũng như khách hàng. Sự tồn tại của những nguồn lực này chưa đồng nghĩa chúng đã trở thành đầu vào kinh tế có hiệu quả.

Một khu đất có vị trí tốt nhưng thiếu kết nối giao thông có thể khó khai thác. Một lực lượng lao động lớn nhưng kỹ năng không phù hợp với nhu cầu sản xuất cũng không trực tiếp tạo ra năng suất. Hạ tầng có công suất lớn nhưng không có đủ hoạt động kinh tế sử dụng sẽ tạo ra năng lực nhàn rỗi. Ngược lại, doanh nghiệp có thể sở hữu vốn và công nghệ nhưng không thể phát huy chúng nếu không tiếp cận được lao động, mặt bằng hoặc thị trường phù hợp.

Doanh nghiệp xuất hiện trong mối quan hệ này như một đơn vị tổ chức các nguồn lực rời rạc thành một cấu hình có khả năng tạo giá trị. Khi lựa chọn thuê một mặt bằng, tuyển một nhóm lao động, mua thiết bị, sử dụng điện, nước, logistics và kết nối với khách hàng, doanh nghiệp đang biến các nguồn lực riêng biệt của thành phố thành một hệ thống đầu vào phục vụ một hoạt động kinh tế cụ thể.

Điểm quan trọng là giá trị của một nguồn lực đô thị thường phụ thuộc vào khả năng kết hợp với các nguồn lực khác. Giá trị kinh tế của đất không chỉ nằm ở diện tích mà còn ở khả năng tiếp cận. Giá trị của lao động không chỉ nằm ở số lượng mà còn ở kỹ năng và mức độ phù hợp với doanh nghiệp. Giá trị của hạ tầng cũng phụ thuộc vào mạng lưới hoạt động kinh tế mà nó phục vụ.

Bởi vậy, khi phân tích doanh nghiệp và sử dụng nguồn lực đô thị, không nên chỉ hỏi doanh nghiệp đã sử dụng bao nhiêu đất, vốn hay lao động. Câu hỏi quan trọng hơn là các nguồn lực đó được kết hợp như thế nào và sau quá trình kết hợp, chúng tạo ra giá trị kinh tế gì.

Doanh nghiệp phân bổ nguồn lực đô thị qua quyết định thị trường như thế nào?

Phân bổ nguồn lực diễn ra mỗi khi doanh nghiệp lựa chọn giữa những phương án cạnh tranh nhau. Một doanh nghiệp chọn địa điểm A thay vì địa điểm B, thuê thêm lao động thay vì đầu tư tự động hóa, mở rộng diện tích thay vì tăng cường độ sử dụng mặt bằng hoặc thuê dịch vụ logistics thay vì tự xây dựng kho vận. Mỗi lựa chọn như vậy đều làm thay đổi nơi nguồn lực được sử dụng và mục đích mà nguồn lực phục vụ.

Giá và chi phí cơ hội dẫn hướng phân bổ

Giá đất, tiền thuê, tiền lương, lãi suất, chi phí vận tải và giá dịch vụ hạ tầng truyền cho doanh nghiệp thông tin về mức độ khan hiếm tương đối của các nguồn lực. Khi mặt bằng tại một vị trí trở nên đắt hơn, doanh nghiệp có động cơ cân nhắc liệu lợi ích từ khả năng tiếp cận khách hàng, lao động và đối tác tại vị trí đó có đủ bù cho chi phí hay không.

Theo logic này, nguồn lực có xu hướng được chuyển về những hoạt động có khả năng tạo ra giá trị đủ lớn để chịu được chi phí sử dụng chúng. Một vị trí trung tâm có thể thích hợp với dịch vụ cần lượng khách lớn nhưng không phù hợp với hoạt động cần diện tích rộng và tạo giá trị thấp trên mỗi mét vuông. Chính lựa chọn của nhiều doanh nghiệp khác nhau dần tạo nên sự phân hóa chức năng trong không gian đô thị.

Tuy nhiên, giá chỉ dẫn hướng phân bổ tốt khi nó phản ánh tương đối đầy đủ mức độ khan hiếm và chi phí mà hoạt động kinh tế tạo ra. Nếu một doanh nghiệp không phải chịu đầy đủ chi phí do ùn tắc, ô nhiễm hoặc quá tải hạ tầng mà hoạt động của mình gây ra, lựa chọn tối ưu đối với doanh nghiệp có thể chưa phải lựa chọn tối ưu đối với thành phố.

Vị trí quyết định khả năng tiếp cận nguồn lực

Trong kinh tế đô thị, khoảng cách vật lý chỉ là một phần của vấn đề. Điều quan trọng hơn là khả năng tiếp cận: doanh nghiệp mất bao nhiêu thời gian và chi phí để tiếp cận lao động, khách hàng, nhà cung cấp, dịch vụ chuyên môn và hạ tầng.

Vì vậy, hai khu đất có diện tích tương đương nhưng giá trị kinh tế có thể rất khác nhau nếu một khu nằm trong mạng lưới giao thông, lao động và thị trường dày đặc hơn. Doanh nghiệp lựa chọn địa điểm dựa trên tổng hợp các yếu tố đó, qua đó phân bổ nhu cầu sử dụng đất, lao động và hạ tầng giữa các khu vực của thành phố.

Khi hàng nghìn doanh nghiệp cùng đưa ra quyết định, tác động không còn dừng ở cấp doanh nghiệp. Nhu cầu lao động dịch chuyển, giá thuê thay đổi, lưu lượng giao thông hình thành và các nhà cung cấp đi theo khách hàng doanh nghiệp của họ. Vì thế, doanh nghiệp không chỉ thích nghi với cấu trúc nguồn lực sẵn có mà còn góp phần tái phân bổ nguồn lực đô thị theo thời gian.

Doanh nghiệp chuyển hóa nguồn lực thành giá trị kinh tế ra sao?

Nếu phân bổ trả lời câu hỏi “nguồn lực đi đâu”, chuyển hóa trả lời câu hỏi “nguồn lực trở thành gì”. Đây là điểm doanh nghiệp khác với một chủ thể chỉ nắm giữ tài sản.

Giá trị hình thành từ việc tổ hợp nhiều đầu vào

Doanh nghiệp kết hợp lao động, vốn, mặt bằng, công nghệ, dữ liệu, hạ tầng và năng lực quản lý để sản xuất hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ. Giá trị kinh tế không nằm hoàn toàn trong bất kỳ đầu vào riêng lẻ nào mà được hình thành từ cách các đầu vào tương tác.

Một văn phòng có vị trí thuận lợi không tự tạo ra dịch vụ. Lao động có kỹ năng cũng không tự tạo thành doanh thu nếu thiếu khách hàng, công nghệ và tổ chức phù hợp. Máy móc hiện đại không tạo năng suất nếu quy trình sản xuất, bảo trì hoặc chuỗi cung ứng không tương thích. Vai trò đặc trưng của doanh nghiệp là thiết kế và vận hành sự kết hợp đó.

Do vậy, cùng một lượng nguồn lực đô thị có thể tạo ra kết quả kinh tế rất khác nhau tùy vào năng lực tổ chức. Đây là lý do hiệu quả sử dụng nguồn lực không thể đánh giá chỉ bằng lượng đầu vào đã huy động. Một doanh nghiệp sử dụng ít diện tích hơn nhưng tạo ra nhiều giá trị gia tăng hơn trên đơn vị diện tích có cấu trúc sử dụng đất khác với một hoạt động cần diện tích lớn nhưng tạo giá trị thấp hơn.

Tổ chức, chuyên môn hóa và đổi mới làm thay đổi năng suất nguồn lực

Doanh nghiệp còn chuyển hóa nguồn lực bằng cách thay đổi chính phương thức sử dụng chúng. Công nghệ có thể làm giảm lượng lao động cần cho một tác vụ nhưng tăng nhu cầu đối với lao động có kỹ năng khác. Số hóa có thể giảm nhu cầu một số loại mặt bằng trong khi tăng nhu cầu hạ tầng dữ liệu. Cải tiến logistics có thể làm giảm diện tích tồn kho tại một địa điểm nhưng tăng mức độ phụ thuộc vào mạng lưới vận tải.

Như vậy, chuyển hóa nguồn lực không chỉ tạo ra sản phẩm cuối cùng. Nó còn thay đổi tỷ lệ kết hợp giữa các đầu vào và làm xuất hiện những nhu cầu nguồn lực mới.

Các chỉ số như giá trị gia tăng trên lao động, giá trị gia tăng trên đơn vị diện tích, mức sử dụng công suất hoặc chi phí logistics trên một đơn vị sản lượng có thể giúp quan sát quá trình này. Không tồn tại một ngưỡng duy nhất phù hợp cho mọi ngành và mọi khu vực đô thị; một hoạt động công nghiệp, bệnh viện, trung tâm logistics và doanh nghiệp dịch vụ có cấu trúc đầu vào hoàn toàn khác nhau. Vì vậy, hiệu quả phải được đánh giá trong đúng chức năng kinh tế và điều kiện không gian của từng hoạt động.

Tập trung doanh nghiệp làm thay đổi hiệu quả của cả hệ thống đô thị

Vai trò của doanh nghiệp không kết thúc ở ranh giới từng công ty. Khi nhiều doanh nghiệp cùng hoạt động trong một khu vực, quan hệ giữa chúng có thể tạo ra giá trị mà một doanh nghiệp đứng riêng lẻ khó hình thành.

Kinh tế học đô thị thường giải thích lợi ích này qua ba cơ chế lớn: chia sẻ, kết nối phù hợp và học hỏi. Doanh nghiệp có thể cùng sử dụng một hệ thống hạ tầng và một mạng lưới nhà cung cấp; tiếp cận thị trường lao động có nhiều kỹ năng phù hợp hơn; đồng thời trao đổi tri thức nhanh hơn thông qua nhân sự, khách hàng và các mối quan hệ kinh doanh.

Một nhà cung cấp chuyên biệt khó tồn tại nếu chỉ có một khách hàng, nhưng có thể hoạt động hiệu quả khi một khu vực tập trung nhiều doanh nghiệp có nhu cầu tương tự. Tương tự, người lao động có kỹ năng chuyên môn cao dễ chấp nhận sống tại một đô thị khi họ có nhiều doanh nghiệp để lựa chọn, còn doanh nghiệp cũng giảm rủi ro tuyển dụng khi thị trường lao động đủ lớn. Đây là những cơ chế khiến mật độ hoạt động kinh tế có thể làm tăng khả năng khai thác cùng một nền tảng đô thị.

Các nghiên cứu về kinh tế tích tụ thường kiểm định những cơ chế này thông qua các chỉ số như năng suất lao động, mức độ tiếp cận việc làm, mật độ doanh nghiệp, khả năng kết nối nhà cung cấp và chi phí di chuyển. Các tổ chức như OECD và World Bank cũng sử dụng năng suất và khả năng tiếp cận như những biến quan trọng khi phân tích hiệu quả kinh tế không gian đô thị.

Nhưng tích tụ không có nghĩa càng tập trung càng tốt. Khi mật độ vượt quá khả năng phục vụ của giao thông, hạ tầng hoặc thị trường đất, chi phí thuê mặt bằng, thời gian di chuyển và cạnh tranh đối với nguồn lực có thể tăng. Lợi ích của việc ở gần nhau khi đó phải được so sánh với chi phí tắc nghẽn và khan hiếm mà chính sự tập trung tạo ra.

Doanh nghiệp vì thế vừa hưởng lợi từ cấu trúc đô thị vừa góp phần tạo ra cấu trúc đó. Một cụm doanh nghiệp mới có thể kéo theo lao động, nhà cung cấp và dịch vụ; sau đó chính những nguồn lực mới lại làm địa điểm hấp dẫn hơn đối với các doanh nghiệp tiếp theo. Đây là một vòng phản hồi khiến quyết định doanh nghiệp có khả năng tái cấu trúc dòng nguồn lực của thành phố.

Hiệu quả của doanh nghiệp không luôn đồng nghĩa với hiệu quả của đô thị

Một trong những hiểu nhầm quan trọng nhất là cho rằng nếu từng doanh nghiệp sử dụng nguồn lực có lợi cho mình thì toàn đô thị tự động đạt phân bổ tối ưu. Hai cấp độ hiệu quả này có liên quan nhưng không hoàn toàn trùng nhau.

Tối ưu chi phí riêng có thể tạo chi phí cho hệ thống

Doanh nghiệp ra quyết định dựa chủ yếu trên những lợi ích và chi phí mà doanh nghiệp phải gánh chịu. Trong khi đó, một số hậu quả của hoạt động kinh tế lại rơi lên những chủ thể khác.

Một địa điểm có thể rất thuận lợi cho doanh nghiệp vận tải nhưng lượng phương tiện phát sinh làm tăng áp lực lên mạng lưới đường. Một hoạt động thu hút lượng lao động lớn có thể mang lại giá trị kinh tế nhưng đồng thời làm tăng nhu cầu đi lại và hạ tầng ở khu vực lân cận. Doanh nghiệp nhận được phần lớn lợi ích kinh doanh trong khi một phần chi phí được phân bổ rộng ra hệ thống đô thị.

Kinh tế học gọi đây là ngoại tác. Khi ngoại tác đáng kể và không được phản ánh vào giá hoặc quy tắc sử dụng nguồn lực, tín hiệu thị trường không còn biểu thị đầy đủ chi phí xã hội. Đây là giới hạn quan trọng của cơ chế phân bổ dựa hoàn toàn vào quyết định riêng lẻ.

Khan hiếm có thể bị khuếch đại bởi chính hoạt động kinh tế

Doanh nghiệp tập trung vào một khu vực làm tăng nhu cầu đối với mặt bằng, lao động và hạ tầng. Điều đó có thể thúc đẩy nguồn lực chuyển về nơi tạo ra nhiều giá trị hơn, nhưng cũng có thể đẩy chi phí đầu vào lên mức khiến những hoạt động khác bị loại khỏi khu vực.

Quá trình này không nhất thiết là tiêu cực. Giá tăng là một tín hiệu của khan hiếm và có thể khuyến khích sử dụng đất tiết kiệm hơn hoặc đầu tư thêm năng lực hạ tầng. Vấn đề phát sinh khi nguồn cung phản ứng quá chậm, khả năng kết nối bị hạn chế hoặc giá không phản ánh đầy đủ giá trị xã hội của các chức năng đô thị khác nhau.

Vì vậy, đánh giá vai trò của doanh nghiệp cần tách hai câu hỏi. Doanh nghiệp có sử dụng nguồn lực hiệu quả đối với mục tiêu kinh doanh hay không là câu hỏi thứ nhất. Việc sử dụng đó có làm tăng hiệu quả của toàn hệ thống đô thị sau khi tính đến tác động lên các chủ thể khác hay không là câu hỏi thứ hai.

Cách phân biệt này cũng phù hợp với các khung phân tích phát triển đô thị của World Bank, OECD và UN-Habitat, vốn không chỉ quan tâm đến sản lượng kinh tế mà còn xem xét khả năng tiếp cận, hạ tầng, sử dụng đất và các tác động hệ thống.

Khi nào doanh nghiệp giúp đô thị sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn?

Vai trò tích cực của doanh nghiệp mạnh nhất khi quyết định ở cấp doanh nghiệp và hiệu quả ở cấp đô thị tương đối đồng hướng. Điều này phụ thuộc vào môi trường mà doanh nghiệp hoạt động chứ không chỉ vào năng lực riêng của từng công ty.

Trước hết, doanh nghiệp cần có khả năng tiếp cận nguồn lực thông qua những tín hiệu tương đối rõ ràng. Khi giá đất, chi phí giao thông, tiền lương và dịch vụ hạ tầng phản ánh mức độ khan hiếm, doanh nghiệp có cơ sở tốt hơn để lựa chọn giữa các phương án sử dụng nguồn lực. Nếu tín hiệu bị bóp méo hoặc doanh nghiệp không phải chịu những chi phí đáng kể mà hoạt động của mình gây ra, nguồn lực có thể được sử dụng nhiều hơn mức hợp lý đối với toàn đô thị.

Thứ hai, hạ tầng phải cho phép các nguồn lực kết nối với nhau. Đất ở vị trí có tiềm năng kinh tế không phát huy đầy đủ giá trị nếu người lao động và hàng hóa khó tiếp cận. Tương tự, một thị trường lao động lớn không tạo ra nhiều lợi thế nếu chi phí di chuyển khiến doanh nghiệp chỉ tiếp cận được một phần nhỏ lực lượng lao động đó. Vì thế, chất lượng kết nối có thể quan trọng hơn việc chỉ tăng số lượng từng nguồn lực riêng lẻ.

Thứ ba, cạnh tranh và khả năng gia nhập thị trường giúp nguồn lực có cơ hội chuyển từ cách sử dụng kém phù hợp sang cách sử dụng tạo giá trị tốt hơn. Nếu nguồn lực bị khóa lâu dài trong những cấu trúc thiếu động lực cải tiến, cơ chế tái phân bổ suy yếu. Ngược lại, cạnh tranh tạo áp lực để doanh nghiệp điều chỉnh công nghệ, quy trình và cấu trúc đầu vào.

Cuối cùng, cần đánh giá hiệu quả ở nhiều cấp độ. Năng suất lao động cho biết giá trị tạo ra tương ứng với lao động được sử dụng. Giá trị gia tăng trên đơn vị diện tích giúp xem xét cường độ khai thác đất đối với những chức năng có thể so sánh. Chi phí và thời gian tiếp cận phản ánh chất lượng kết nối. Mức sử dụng công suất cho biết hạ tầng hoặc tài sản có bị nhàn rỗi hay quá tải. Những chỉ số về ùn tắc hay các ngoại tác khác giúp kiểm tra liệu lợi ích kinh tế của hoạt động doanh nghiệp có đi kèm chi phí đáng kể đối với hệ thống hay không.

Không nên dùng một chỉ tiêu duy nhất để kết luận một đô thị đang sử dụng nguồn lực hiệu quả. Tăng giá trị trên một mét vuông nhưng làm chi phí tiếp cận lao động tăng mạnh có thể chỉ là chuyển vấn đề từ loại nguồn lực này sang loại nguồn lực khác. Điều cần quan sát là khả năng tạo thêm giá trị từ tổ hợp nguồn lực trong khi các chi phí hệ thống vẫn được kiểm soát.

Theo nghĩa đó, doanh nghiệp đóng vai trò như một cơ chế chuyển đổi giữa nguồn lực sẵn có và năng lực kinh tế thực tế của đô thị. Doanh nghiệp lựa chọn nơi nguồn lực được sử dụng, tổ chức cách các nguồn lực kết hợp, tạo ra giá trị mới và thông qua hàng loạt quyết định riêng lẻ làm thay đổi chính cấu trúc phân bổ nguồn lực của thành phố.

Doanh nghiệp có vai trò trung tâm trong việc sử dụng và chuyển hóa nguồn lực kinh tế đô thị vì chính các quyết định về địa điểm, đầu tư, lao động, công nghệ và tổ chức sản xuất biến đất đai, vốn, hạ tầng, tri thức và con người thành hoạt động kinh tế cụ thể. Qua quá trình đó, doanh nghiệp vừa phân bổ nguồn lực giữa các mục đích cạnh tranh vừa chuyển hóa chúng thành hàng hóa, dịch vụ, thu nhập và năng lực sản xuất mới.

Tuy nhiên, quan hệ này chỉ tạo hiệu quả ở cấp đô thị khi lợi ích của doanh nghiệp không được hình thành bằng cách chuyển phần lớn chi phí sang hệ thống xung quanh. Vì thế, vai trò của doanh nghiệp không nên được đánh giá bằng số doanh nghiệp hay lượng nguồn lực đã sử dụng, mà bằng khả năng tạo giá trị từ nguồn lực, cải thiện năng suất, duy trì khả năng tiếp cận và hạn chế các chi phí phát sinh cho toàn đô thị. Đây là điểm cốt lõi để hiểu đúng mối quan hệ giữa phân bổ nguồn lực, chuyển hóa nguồn lực và sự phát triển kinh tế của thành phố.