Doanh nghiệp và nguồn lực kinh tế đô thị liên hệ thế nào?

Doanh nghiệp nằm ở trung tâm quá trình chuyển hóa này. Doanh nghiệp lấy các nguồn lực của đô thị làm đầu vào để sản xuất hàng hóa, dịch vụ và giá trị gia tăng; sau đó hoạt động đầu tư, tuyển dụng, đào tạo, đổi mới, hình thành mạng lưới cung ứng và tạo nhu cầu mới lại tác động trở lại cấu trúc nguồn lực của đô thị. Vì vậy, quan hệ cần được nhìn như một vòng phản hồi kinh tế thay vì quan hệ một chiều giữa bên cung cấp và bên sử dụng.

Doanh nghiệp vừa sử dụng vừa tái tạo nguồn lực kinh tế đô thị

Quan hệ cốt lõi có thể khái quát theo chuỗi: nguồn lực đô thị → năng lực doanh nghiệp → hoạt động kinh doanh → biến đổi nguồn lực đô thị.

Ở chiều thứ nhất, doanh nghiệp cần lao động, vốn, mặt bằng, hạ tầng, khách hàng, nhà cung cấp và tri thức để hoạt động. Khả năng tiếp cận các yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí, năng suất, quy mô có thể đạt được và vị trí mà doanh nghiệp lựa chọn.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp không chỉ tiêu dùng nguồn lực. Đầu tư của doanh nghiệp bổ sung vốn sản xuất; tuyển dụng tạo việc làm; đào tạo có thể nâng kỹ năng lao động; đổi mới tạo tri thức; quan hệ mua bán làm mạng lưới cung ứng dày hơn. Nếu hoạt động kinh tế phát triển đủ mạnh, nó còn tạo thêm nhu cầu đối với hạ tầng, dịch vụ tài chính, logistics, không gian thương mại và các dịch vụ chuyên môn.

Tuy nhiên, vòng phản hồi này không mặc nhiên tích cực. Khi nhu cầu của doanh nghiệp tăng nhanh hơn khả năng cung ứng của đô thị, chính sự phát triển kinh tế có thể làm giá đất, tiền thuê, chi phí lao động và mức độ tắc nghẽn tăng lên. Một nguồn lực từng tạo lợi thế có thể trở thành nút thắt nếu không được mở rộng hoặc sử dụng hiệu quả hơn.

Doanh nghiệp tiếp cận những nguồn lực kinh tế đô thị nào?

Một doanh nghiệp trong đô thị thường hoạt động dựa trên nhiều nhóm nguồn lực có tính bổ trợ lẫn nhau.

Nguồn nhân lực bao gồm số lượng lao động, trình độ chuyên môn, kỹ năng và khả năng di chuyển giữa nơi ở với nơi làm việc. Một thành phố có lực lượng lao động lớn chưa chắc tạo lợi thế cho doanh nghiệp nếu kỹ năng không phù hợp hoặc thời gian đi lại khiến thị trường lao động bị phân mảnh.

Vốn và dịch vụ tài chính quyết định khả năng đầu tư, mở rộng sản xuất và chịu đựng các cú sốc. Giá trị của nguồn lực này phụ thuộc không chỉ vào lượng tiền trong nền kinh tế mà còn vào khả năng doanh nghiệp thực sự tiếp cận tín dụng, nhà đầu tư và các dịch vụ thanh toán, bảo hiểm hay quản trị rủi ro.

Đất đai, mặt bằng và vị trí tạo không gian cho sản xuất, thương mại, văn phòng và logistics. Vị trí tốt có thể rút ngắn khoảng cách tới khách hàng hoặc nhà cung cấp, nhưng sự khan hiếm đất ở những khu vực có khả năng tiếp cận cao thường đi kèm chi phí mặt bằng lớn hơn.

Hạ tầng đô thị gồm giao thông, điện, nước, viễn thông, hạ tầng số và hệ thống logistics. Đối với doanh nghiệp, điều quan trọng không chỉ là hạ tầng có tồn tại hay không mà còn là độ tin cậy, công suất, thời gian tiếp cận và chi phí sử dụng.

Ngoài ra còn có thị trường, mạng lưới doanh nghiệp, tri thức và công nghệ. Một đô thị tập trung nhiều khách hàng, nhà cung cấp và lao động chuyên môn có thể giúp doanh nghiệp tìm đối tác nhanh hơn, tuyển dụng thuận lợi hơn và tiếp cận thông tin mới với chi phí thấp hơn.

Do đó, nguồn lực kinh tế đô thị nên được hiểu theo hai lớp: trữ lượng nguồn lực và khả năng tiếp cận nguồn lực. Phân biệt này rất quan trọng vì đô thị có nhiều nguồn lực chưa đồng nghĩa với việc từng doanh nghiệp đều có khả năng sử dụng chúng.

Nguồn lực đô thị ảnh hưởng đến năng suất doanh nghiệp bằng cơ chế nào?

Một trong những cơ chế quan trọng của kinh tế đô thị là lợi ích từ sự tập trung. Khi nhiều lao động, doanh nghiệp, khách hàng và nhà cung cấp nằm gần nhau, chi phí tìm kiếm và kết nối có thể giảm. Doanh nghiệp có nhiều lựa chọn hơn khi tuyển dụng, mua đầu vào hoặc tìm khách hàng; người lao động cũng có nhiều cơ hội tìm công việc phù hợp với kỹ năng của mình.

Mạng lưới doanh nghiệp dày còn giúp chuyên môn hóa sâu hơn. Thay vì một doanh nghiệp phải tự thực hiện toàn bộ quy trình, nhiều dịch vụ như logistics, kế toán, pháp lý, công nghệ, thiết kế hay bảo trì có thể được cung cấp bởi các doanh nghiệp chuyên biệt. Việc sử dụng nhà cung cấp chuyên môn giúp doanh nghiệp tập trung nguồn lực vào hoạt động mà mình có lợi thế.

Tri thức cũng có thể lan truyền nhanh hơn trong môi trường tập trung thông qua dịch chuyển lao động, quan hệ với khách hàng - nhà cung cấp và tương tác nghề nghiệp. Đây là lý do kinh tế đô thị không xem vị trí đơn thuần là diện tích đất, mà xem vị trí như khả năng kết nối với một hệ sinh thái kinh tế.

Tuy nhiên, các nguồn lực có tính bổ trợ. Lao động chất lượng cao không phát huy đầy đủ giá trị nếu giao thông khiến doanh nghiệp khó tiếp cận họ. Hạ tầng tốt cũng chưa đủ nếu doanh nghiệp thiếu thị trường hoặc vốn. Vì vậy, tác động của một nguồn lực phụ thuộc vào việc những nguồn lực khác có đồng thời đáp ứng được hay không.

Cơ chế này cũng giải thích giới hạn của lợi thế đô thị. Khi tắc nghẽn giao thông, giá mặt bằng hoặc chi phí sinh hoạt tăng nhanh, lợi ích của sự tập trung có thể bị bù trừ bởi chi phí. Khi đó, doanh nghiệp có thể thu hẹp hoạt động, chuyển ra khu vực khác hoặc chỉ giữ những chức năng cần khả năng kết nối cao tại khu vực trung tâm.

Doanh nghiệp làm thay đổi nguồn lực kinh tế đô thị ra sao?

Tác động ngược của doanh nghiệp diễn ra qua nhiều kênh.

Trước hết là tích lũy vốn. Nhà xưởng, văn phòng, thiết bị, cơ sở logistics, hệ thống công nghệ và các khoản đầu tư kinh doanh làm tăng năng lực sản xuất của nền kinh tế đô thị. Hoạt động đầu tư còn tạo nhu cầu cho xây dựng, vận tải, tài chính và các dịch vụ hỗ trợ khác.

Kênh thứ hai là thị trường lao động và kỹ năng. Doanh nghiệp tạo việc làm và đưa kỹ năng của người lao động vào quá trình sản xuất thực tế. Đào tạo, học hỏi trong công việc và sự dịch chuyển nhân sự giữa các doanh nghiệp có thể giúp tri thức nghề nghiệp được lan truyền. Tuy vậy, lợi ích này không hoàn toàn thuộc về doanh nghiệp đã đào tạo vì lao động có thể chuyển sang đơn vị khác. Đây vừa là chi phí đối với doanh nghiệp riêng lẻ vừa có thể là lợi ích lan tỏa đối với toàn bộ thị trường lao động đô thị.

Kênh thứ ba là độ dày của thị trường. Khi nhiều doanh nghiệp cùng tồn tại, quy mô nhu cầu đối với nguyên liệu, dịch vụ chuyên môn, vận tải, công nghệ và tài chính tăng lên. Điều này có thể tạo điều kiện cho những nhà cung cấp chuyên biệt xuất hiện, từ đó tiếp tục cải thiện nguồn lực mà các doanh nghiệp khác có thể sử dụng.

Doanh nghiệp cũng có thể đóng góp vào nguồn lực tài chính công thông qua các nghĩa vụ tài chính và hoạt động kinh tế phát sinh. Tuy nhiên, mức độ mà nguồn thu này trở thành nguồn lực trực tiếp của chính đô thị còn phụ thuộc vào cơ chế ngân sách và phân bổ nguồn thu của từng hệ thống quản lý.

Cuối cùng là tác động lên giá và mức độ khan hiếm của nguồn lực. Nhu cầu mặt bằng lớn có thể làm giá thuê tăng; tuyển dụng mạnh có thể làm thị trường lao động cạnh tranh hơn; vận tải hàng hóa và đi lại tăng có thể tạo áp lực lên giao thông. Vì thế, doanh nghiệp đồng thời có khả năng mở rộng một số nguồn lực và làm khan hiếm những nguồn lực khác.

Khi nào mối quan hệ tạo lợi ích và khi nào gây quá tải?

Mối quan hệ giữa doanh nghiệp và nguồn lực đô thị tạo vòng phản hồi tích cực khi năng lực cung ứng của đô thị có thể thích ứng với sự phát triển của hoạt động kinh tế.

Ví dụ, doanh nghiệp mở rộng tạo thêm việc làm và nhu cầu đối với dịch vụ. Nếu thị trường lao động, giao thông, không gian kinh doanh và mạng lưới nhà cung cấp cũng phát triển tương ứng, doanh nghiệp tiếp tục được hưởng lợi từ một thị trường lớn và hệ thống nguồn lực ngày càng phong phú. Năng suất cao hơn lại tạo điều kiện cho đầu tư mới, khiến vòng phản hồi tiếp tục.

Ngược lại, nếu nhu cầu tăng nhưng nguồn cung khó điều chỉnh, vòng phản hồi có thể chuyển thành áp lực. Tập trung doanh nghiệp làm vị trí trung tâm hấp dẫn hơn, nhưng chính sự hấp dẫn đó có thể đẩy giá mặt bằng lên. Việc làm tập trung tạo thị trường lao động lớn, song nếu nhà ở và giao thông không thích ứng thì người lao động phải chịu chi phí đi lại hoặc sinh hoạt cao hơn.

Vì vậy, nhận định rằng càng nhiều doanh nghiệp thì nguồn lực kinh tế đô thị càng mạnh là chưa đầy đủ. Số lượng doanh nghiệp chỉ là một phần của vấn đề. Cần xem doanh nghiệp tạo ra bao nhiêu giá trị, sử dụng nguồn lực hiệu quả đến đâu và áp lực mà hoạt động đó tạo ra có vượt quá khả năng bổ sung nguồn lực của đô thị hay không.

Một điểm quan trọng khác là các ngành có cấu trúc nhu cầu khác nhau. Doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động, logistics, mặt bằng hoặc tri thức sẽ tạo ra các loại áp lực khác nhau. Do đó, cùng một quy mô hoạt động kinh tế nhưng tác động đến giao thông, đất đai, lao động hay hạ tầng có thể rất khác.

Có thể đo lường mối quan hệ này bằng những chỉ báo nào?

Mối quan hệ giữa doanh nghiệp và nguồn lực kinh tế đô thị có thể được lượng hóa, nhưng không có một ngưỡng duy nhất áp dụng cho mọi thành phố. Quy mô dân số, cơ cấu ngành, mức thu nhập, hình thái không gian và thể chế khác nhau khiến việc so sánh cần dựa trên chuỗi thời gian của cùng đô thị hoặc nhóm đô thị có đặc điểm tương đồng.

Một hệ thống đánh giá nên theo dõi đồng thời bốn chiều: khả năng tiếp cận nguồn lực, mức độ doanh nghiệp sử dụng nguồn lực, giá trị kinh tế tạo ra và áp lực ngược trở lại đối với đô thị. Một số chỉ báo có thể sử dụng gồm:

·         Năng suất lao động = Giá trị gia tăng tạo ra / Số lao động

·         Mật độ doanh nghiệp = Số doanh nghiệp hoạt động / 1.000 người trong độ tuổi lao động, hoặc một mẫu số phù hợp với mục tiêu phân tích

·         Khả năng tiếp cận lao động và thị trường = Thời gian hoặc chi phí cần thiết để kết nối với các khu vực việc làm, khách hàng và nhà cung cấp

·         Áp lực mặt bằng = Biến động chi phí thuê hoặc giá đất so với biến động năng suất, doanh thu hoặc thu nhập

·         Động lực doanh nghiệp = Tỷ lệ doanh nghiệp gia nhập, rời thị trường, tăng việc làm và mở rộng đầu tư

·         Áp lực hạ tầng = Mức sử dụng công suất, độ trễ, thời gian ùn tắc hoặc độ tin cậy của các dịch vụ thiết yếu

Không nên đọc từng chỉ báo riêng lẻ. Chẳng hạn, giá mặt bằng tăng có thể phản ánh nhu cầu kinh tế mạnh, nhưng nếu giá tăng nhanh hơn năng suất thì nó có thể trở thành rào cản đối với doanh nghiệp. Tương tự, mật độ doanh nghiệp cao có thể cho thấy thị trường năng động nhưng không tự động chứng minh hiệu quả nếu năng suất thấp hoặc hạ tầng bị quá tải.

Khi cần xác định quan hệ nhân quả thay vì chỉ mô tả tương quan, phân tích phải đi xa hơn việc quan sát hai chỉ số cùng tăng. Cần xem xét diễn biến theo thời gian, thay đổi về hạ tầng hoặc khả năng tiếp cận, sự khác biệt giữa các khu vực và những yếu tố khác có thể đồng thời ảnh hưởng đến doanh nghiệp.

Doanh nghiệp và nguồn lực kinh tế đô thị vì thế tạo thành một hệ thống phụ thuộc và phản hồi lẫn nhau. Đô thị cung cấp lao động, vốn, không gian, hạ tầng, thị trường và mạng lưới tri thức để doanh nghiệp hoạt động; doanh nghiệp lại chuyển hóa các nguồn lực này thành việc làm, đầu tư, giá trị gia tăng, kỹ năng, mạng lưới kinh doanh và nhu cầu mới. Quan hệ có lợi khi quá trình tạo mới và nâng hiệu quả sử dụng nguồn lực theo kịp sự mở rộng của hoạt động kinh tế. Ngược lại, khi nhu cầu vượt khả năng thích ứng của đất đai, lao động, giao thông hay hạ tầng, chính sự phát triển doanh nghiệp có thể làm nguồn lực trở nên đắt đỏ và khan hiếm hơn. Vì vậy, điều cần đánh giá không chỉ là đô thị có bao nhiêu nguồn lực hoặc có bao nhiêu doanh nghiệp, mà là doanh nghiệp tiếp cận, sử dụng và tái tạo các nguồn lực đó hiệu quả đến mức nào.