Đa dạng doanh nghiệp đô thị có ý nghĩa như thế nào?

Khi các thành phần này có khả năng kết nối và bổ trợ cho nhau, sự đa dạng làm hệ sinh thái kinh tế linh hoạt hơn trước biến động, tạo nhiều đường liên kết cung–cầu hơn và mở rộng khả năng kết hợp kiến thức, kỹ năng, công nghệ. Tuy nhiên, đa dạng không tự động đồng nghĩa với một nền kinh tế khỏe mạnh: hàng nghìn doanh nghiệp cùng phụ thuộc vào một ngành hoặc cùng phục vụ một nhóm khách hàng vẫn có thể tạo ra mức độ tập trung rủi ro rất cao.

Đa dạng doanh nghiệp là cấu trúc nhiều chiều, không chỉ có nhiều công ty

Một đô thị có số lượng doanh nghiệp lớn chưa chắc có mức độ đa dạng cao. Nếu phần lớn doanh nghiệp hoạt động trong vài lĩnh vực gần giống nhau, phụ thuộc vào cùng một thị trường hoặc thực hiện những chức năng kinh tế tương tự, hệ sinh thái vẫn có thể khá đồng nhất.

Đa dạng cần được nhìn ít nhất trên nhiều chiều cùng lúc. Đó có thể là sự phân bố giữa sản xuất, thương mại và dịch vụ; giữa doanh nghiệp nhỏ, vừa và lớn; giữa doanh nghiệp mới hình thành và doanh nghiệp trưởng thành; hoặc giữa những đơn vị đảm nhận các vai trò khác nhau như cung ứng đầu vào, logistics, công nghệ, tài chính, phân phối và dịch vụ chuyên môn.

Các chiều này quan trọng bởi mỗi nhóm doanh nghiệp phản ứng khác nhau trước thay đổi của nhu cầu, chi phí, công nghệ và thị trường lao động. Một doanh nghiệp lớn có thể tạo quy mô việc làm và cầu đầu vào đáng kể, trong khi doanh nghiệp nhỏ thường lấp đầy những thị trường ngách. Doanh nghiệp trưởng thành cung cấp nền tảng hoạt động tương đối ổn định, còn doanh nghiệp mới tạo thêm nguồn thử nghiệm mô hình và sản phẩm.

Vì vậy, khi đánh giá đa dạng doanh nghiệp đô thị, số lượng đăng ký kinh doanh chỉ là một chỉ báo ban đầu. Cần quan sát thêm cách doanh nghiệp, việc làm hoặc hoạt động kinh tế được phân bố giữa các ngành và quy mô, tốc độ doanh nghiệp gia nhập – rút lui, cũng như mức độ phụ thuộc của nhiều doanh nghiệp vào cùng một nguồn cầu.

Điều này cũng giải thích một hiểu nhầm phổ biến: nhiều doanh nghiệp không nhất thiết tạo ra nhiều nguồn lực kinh tế độc lập. Một thành phố có hàng nghìn doanh nghiệp nhưng phần lớn nằm trong cùng một chuỗi giá trị vẫn có thể chịu tác động đồng thời khi chuỗi đó suy giảm.

Đa dạng doanh nghiệp giúp phân tán rủi ro kinh tế đô thị

Một trong những ý nghĩa rõ nhất của đa dạng là làm giảm mức độ phụ thuộc của đô thị vào một nguồn tăng trưởng duy nhất.

Trong nền kinh tế tập trung cao, một ngành lớn có thể đồng thời chi phối việc làm, nhu cầu đối với bất động sản thương mại, doanh thu của nhà cung cấp và sức mua của người lao động. Khi ngành này suy giảm, tác động không dừng lại trong phạm vi các doanh nghiệp trực tiếp tham gia mà có thể truyền sang nhiều hoạt động khác.

Cơ cấu đa dạng thay đổi cơ chế đó. Nếu việc làm, doanh thu và nhu cầu được tạo ra bởi nhiều nhóm ngành có chu kỳ kinh doanh khác nhau, khó khăn của một nhóm không nhất thiết khiến toàn bộ hệ thống suy giảm với cùng cường độ. Một số lĩnh vực còn có thể tiếp tục tuyển dụng, đầu tư hoặc tạo cầu trong lúc lĩnh vực khác đang điều chỉnh.

Khả năng chống chịu này không có nghĩa mọi doanh nghiệp đều miễn nhiễm với suy thoái. Một cú sốc rộng như giảm tổng cầu, khủng hoảng tín dụng hoặc gián đoạn hạ tầng có thể tác động đến nhiều lĩnh vực cùng lúc. Giá trị của đa dạng chủ yếu nằm ở việc giảm rủi ro các bộ phận của nền kinh tế cùng phụ thuộc vào một nguyên nhân duy nhất.

Do đó, bằng chứng về khả năng chống chịu không nên chỉ dựa vào số ngành hiện diện. Cần xem mức độ tập trung của việc làm và hoạt động kinh tế, mức độ các ngành cùng biến động, cũng như khả năng doanh nghiệp và lao động chuyển sang những nguồn cầu khác khi một lĩnh vực gặp khó khăn.

Một đô thị nhìn bề ngoài có nhiều ngành vẫn có thể thiếu khả năng phân tán rủi ro nếu phần lớn các ngành đó cùng phục vụ một ngành đầu tàu. Đây là ranh giới quan trọng giữa đa dạng danh nghĩa và đa dạng kinh tế có tác dụng thực tế.

Nhiều loại doanh nghiệp tạo mạng lưới cung–cầu và liên kết nội đô dày hơn

Doanh nghiệp không hoạt động như những đơn vị tách biệt. Mỗi doanh nghiệp vừa mua đầu vào, vừa sử dụng dịch vụ hỗ trợ, tuyển lao động và bán sản phẩm hoặc dịch vụ cho những chủ thể khác. Vì thế, chất lượng của hệ sinh thái kinh tế phụ thuộc một phần vào số lượng và sự đa dạng của những quan hệ mà doanh nghiệp có thể hình thành.

Khi một đô thị có nhiều loại doanh nghiệp, khả năng xuất hiện những nhà cung cấp phù hợp cũng tăng lên. Một doanh nghiệp sản xuất chẳng hạn không chỉ cần nguyên liệu mà còn có thể cần vận tải, bảo trì, phần mềm, kế toán, tài chính, tuyển dụng, thiết kế và phân phối. Nếu nhiều chức năng trong số đó hiện diện trong cùng hệ sinh thái, doanh nghiệp có thêm lựa chọn để tổ chức hoạt động.

Cơ chế tương tự diễn ra ở phía cầu. Sự tồn tại của nhiều nhóm doanh nghiệp tạo ra nhiều loại khách hàng tổ chức khác nhau. Một nhà cung cấp không nhất thiết chỉ sống nhờ một ngành duy nhất mà có thể phục vụ nhiều phân khúc, qua đó phân tán nguồn doanh thu.

Những liên kết này còn tạo ra hiệu ứng vòng tiếp theo. Khi doanh nghiệp mua dịch vụ từ doanh nghiệp khác, một phần giá trị kinh tế tiếp tục lưu chuyển trong hệ sinh thái thay vì ngay lập tức đi ra ngoài địa bàn. Người lao động nhận thu nhập cũng tạo cầu cho bán lẻ và dịch vụ, từ đó kết nối hoạt động sản xuất với nền kinh tế tiêu dùng đô thị.

Tuy vậy, sự hiện diện gần nhau về địa lý chưa đủ để tạo liên kết. Hai doanh nghiệp có thể nằm cùng một thành phố nhưng vẫn không giao dịch nếu năng lực, tiêu chuẩn, giá thành hoặc nhu cầu của họ không phù hợp. Do đó, giá trị của đa dạng phụ thuộc vào khả năng kết nối chứ không chỉ vào khả năng cùng tồn tại.

Một hệ sinh thái mạnh vì thế không phải nơi có danh mục doanh nghiệp dài nhất, mà là nơi nhiều loại doanh nghiệp có thể đóng những vai trò khác nhau trong một mạng lưới kinh tế có quan hệ thực chất.

Sự đa dạng mở rộng không gian đổi mới, cạnh tranh và học hỏi

Đổi mới hiếm khi chỉ đến từ việc tạo ra một kiến thức hoàn toàn mới. Nhiều thay đổi xuất hiện khi kiến thức, kỹ năng hoặc công nghệ vốn tồn tại ở những lĩnh vực khác nhau được kết hợp theo cách mới.

Đây là một cơ chế mà đa dạng doanh nghiệp có thể tạo giá trị. Khi đô thị tập trung nhiều năng lực khác nhau, doanh nghiệp có nhiều cơ hội tiếp xúc với cách giải quyết vấn đề ngoài phạm vi ngành của mình. Công nghệ được phát triển cho một thị trường có thể được điều chỉnh cho thị trường khác; phương thức phân phối của một lĩnh vực có thể trở thành mô hình tham khảo cho lĩnh vực khác.

Cạnh tranh cũng thay đổi trong môi trường này. Một doanh nghiệp không chỉ cạnh tranh với các đối thủ trực tiếp mà còn phải phản ứng trước sản phẩm thay thế, công nghệ mới và những mô hình kinh doanh đến từ các ngành lân cận. Áp lực đó có thể thúc đẩy doanh nghiệp tìm cách khác biệt hóa hoặc nâng cao năng lực.

Tuy nhiên, càng khác nhau không phải lúc nào cũng càng tốt. Nếu các nhóm doanh nghiệp hoàn toàn không chia sẻ kỹ năng, khách hàng, công nghệ hay nguồn lực, cơ hội học hỏi giữa chúng có thể rất thấp. Ngược lại, nếu tất cả quá giống nhau, kiến thức mới được đưa vào hệ thống cũng hạn chế.

Giá trị thường xuất hiện ở trạng thái mà nền kinh tế có đủ khác biệt để tạo ra những tổ hợp mới nhưng vẫn có đủ điểm chung để kiến thức và nguồn lực có thể chuyển dịch. Vì vậy, khi xem xét ảnh hưởng của đa dạng đối với đổi mới, cần quan sát không chỉ số ngành mà còn mối quan hệ giữa năng lực của các ngành đó.

Dấu hiệu thực tế có thể nằm ở sự hình thành doanh nghiệp mới tại giao điểm của nhiều lĩnh vực, các quan hệ hợp tác liên ngành, sự dịch chuyển nhân lực giữa các nhóm doanh nghiệp hoặc việc một công nghệ được ứng dụng sang những thị trường mới. Những biểu hiện như vậy cho thấy đa dạng đã trở thành nguồn tương tác chứ không chỉ là một đặc điểm thống kê.

Cơ cấu doanh nghiệp đa dạng làm thị trường lao động và nhu cầu đô thị linh hoạt hơn

Doanh nghiệp là một trong những nguồn tạo cầu lao động quan trọng của đô thị. Khi cơ cấu doanh nghiệp đa dạng, nhu cầu nhân lực cũng có thể trải rộng trên nhiều loại kỹ năng, trình độ và nghề nghiệp hơn.

Một thị trường chỉ dựa vào vài ngành có xu hướng tập trung nhu cầu vào một số nhóm kỹ năng nhất định. Khi ngành chủ lực suy giảm, người lao động có kỹ năng gắn chặt với ngành đó có thể khó tìm cơ hội thay thế. Trong cơ cấu đa dạng hơn, sự hiện diện của các ngành có kỹ năng gần nhau có thể tạo thêm đường chuyển dịch nghề nghiệp.

Tác động cũng diễn ra theo chiều ngược lại. Một đô thị có lực lượng lao động với nhiều chuyên môn tạo điều kiện cho nhiều loại doanh nghiệp hoạt động, qua đó làm sâu thêm sự đa dạng của hệ sinh thái. Thị trường lao động và cơ cấu doanh nghiệp vì vậy có quan hệ hai chiều: doanh nghiệp tạo nhu cầu kỹ năng, còn nguồn kỹ năng quyết định loại doanh nghiệp nào có thể phát triển.

Phía tiêu dùng cũng đóng vai trò tương tự. Khi thu nhập của cư dân đến từ nhiều nhóm hoạt động kinh tế, cầu đối với bán lẻ, dịch vụ và các hoạt động kinh doanh hướng đến người tiêu dùng không phải phụ thuộc hoàn toàn vào tình trạng của một ngành.

Dù vậy, đa dạng doanh nghiệp không tự động giải quyết vấn đề việc làm. Nếu những công việc mới yêu cầu kỹ năng mà lao động hiện tại không có, sự đa dạng về doanh nghiệp vẫn có thể đi cùng tình trạng lệch pha kỹ năng. Tương tự, số lượng ngành tăng nhưng việc làm tập trung chủ yếu ở một số doanh nghiệp lớn thì mức độ phân tán thực tế vẫn hạn chế.

Bởi vậy, khi đánh giá đóng góp của đa dạng doanh nghiệp cho thị trường lao động, cần quan sát cả cơ cấu việc làm và khả năng dịch chuyển kỹ năng, không chỉ cơ cấu doanh nghiệp trên giấy tờ.

Đa dạng chỉ tạo giá trị khi các thành phần có khả năng kết nối và bổ trợ

Đa dạng là một thuộc tính có lợi cho hệ sinh thái kinh tế đô thị, nhưng không phải điều kiện đủ để tạo tăng trưởng hoặc khả năng chống chịu. Giá trị của nó phụ thuộc vào việc những thành phần khác nhau có thể tạo ra quan hệ kinh tế, chia sẻ nguồn lực và thích ứng với thay đổi hay không.

Một hệ sinh thái có thể được xem là đa dạng lành mạnh khi đồng thời thể hiện nhiều đặc điểm:

·         Có doanh nghiệp phân bố trên nhiều nhóm hoạt động thay vì tập trung tuyệt đối vào một ngành

·         Có nhiều quy mô và giai đoạn phát triển doanh nghiệp cùng tồn tại

·         Có quan hệ cung ứng, dịch vụ và khách hàng giữa các nhóm doanh nghiệp

·         Có khả năng doanh nghiệp mới gia nhập trong khi doanh nghiệp kém hiệu quả có thể rút lui mà hệ thống không mất toàn bộ năng lực

·         Có việc làm và nguồn cầu được phân tán đủ để một biến động riêng lẻ không chi phối toàn bộ nền kinh tế

Không có một ngưỡng đa dạng phổ quát

Không thể xác định một con số duy nhất rồi kết luận mọi đô thị vượt qua ngưỡng đó đều có mức đa dạng tốt. Quy mô dân số, vị trí trong mạng lưới vùng, chức năng kinh tế và lợi thế chuyên môn của mỗi đô thị khác nhau.

Một thành phố lớn có thể duy trì số lượng ngành rất rộng, trong khi một đô thị nhỏ vẫn cần một số lĩnh vực chuyên môn làm nền tảng. Vì vậy, phép đo hữu ích hơn là xem cơ cấu kinh tế có quá phụ thuộc vào một vài nguồn việc làm hoặc doanh thu hay không, các doanh nghiệp có thực sự khác nhau về vai trò hay không và những thành phần khác nhau có kết nối được với nhau hay không.

Dữ liệu thống kê chính thức và dữ liệu đăng ký doanh nghiệp có thể giúp mô tả cấu trúc này thông qua phân bố doanh nghiệp, việc làm và hoạt động kinh tế theo ngành, quy mô hoặc tuổi đời. Tuy nhiên, dữ liệu định lượng cần được đọc cùng thông tin về quan hệ cung ứng và mức độ phụ thuộc giữa các ngành, bởi một cơ cấu nhìn rất đa dạng trên bảng phân loại vẫn có thể chịu chung một nguồn rủi ro.

Đa dạng và chuyên môn hóa không nhất thiết đối lập

Một hiểu nhầm khác là đô thị phải lựa chọn giữa chuyên môn hóa và đa dạng hóa. Trên thực tế, hai đặc điểm có thể cùng tồn tại.

Đô thị có thể sở hữu một số năng lực chuyên môn mạnh nhưng đồng thời phát triển những lớp doanh nghiệp bổ trợ xung quanh. Một ngành sản xuất mạnh chẳng hạn có thể tạo không gian cho logistics, thiết kế, phần mềm, tài chính, bảo trì và dịch vụ chuyên môn. Nền kinh tế lúc này vẫn có lợi thế lõi nhưng không chỉ dựa vào một loại hoạt động duy nhất.

Vấn đề vì thế không phải tối đa hóa số ngành bằng mọi giá. Câu hỏi quan trọng hơn là liệu cơ cấu doanh nghiệp có tạo đủ độ rộng để phân tán rủi ro, đủ độ liên kết để hình thành giá trị, và đủ năng lực bổ trợ để kiến thức, lao động và nhu cầu có thể dịch chuyển hay không.

Đa dạng doanh nghiệp đô thị có ý nghĩa với hệ sinh thái kinh tế vì nó tạo ra nhiều nguồn hoạt động kinh tế và nhiều quan hệ hơn trong cùng một không gian. Khi doanh nghiệp khác nhau về ngành, quy mô và chức năng nhưng vẫn có khả năng kết nối, đô thị có thể giảm phụ thuộc vào một nguồn tăng trưởng, hình thành mạng lưới cung–cầu phong phú hơn, mở rộng khả năng đổi mới và tạo thêm đường thích ứng cho lao động cũng như doanh nghiệp.

Giá trị này không đến từ số lượng doanh nghiệp đơn thuần. Một hệ sinh thái thực sự khỏe cần kết hợp đa dạng, cân bằng, kết nối và năng lực bổ trợ. Vì vậy, cách nhìn phù hợp nhất về đa dạng doanh nghiệp không phải “thành phố có bao nhiêu công ty”, mà là “nền kinh tế có bao nhiêu nguồn năng lực khác nhau và chúng có thể hỗ trợ, thay thế hoặc tạo giá trị cho nhau đến mức nào”.