Vị trí của kinh tế đô thị trong hệ thống kinh tế

Tầm quan trọng này lớn hơn tỷ trọng dân số đô thị đơn thuần. World Bank cho biết hơn một nửa dân số thế giới sống tại các thành phố, trong khi các thành phố tạo ra khoảng 80% GDP toàn cầu. Điều đó cho thấy kinh tế đô thị vừa phản ánh quá trình phát triển kinh tế, vừa có khả năng trở thành động lực làm tăng năng suất, việc làm và đổi mới của hệ thống rộng hơn.

Kinh tế đô thị là một bộ phận của nền kinh tế quốc dân

Xét về phạm vi, kinh tế đô thị nằm bên trong nền kinh tế quốc dân, chứ không song song với nó. Doanh nghiệp ở đô thị vẫn thuộc các ngành công nghiệp, thương mại, tài chính, vận tải, công nghệ, giáo dục hay dịch vụ của nền kinh tế quốc gia; lao động đô thị vẫn là một bộ phận của thị trường lao động quốc gia; vốn và hàng hóa tại đô thị cũng vận động trong những thị trường rộng hơn phạm vi hành chính của thành phố.

Điểm khác biệt chủ yếu nằm ở cách các hoạt động kinh tế được tổ chức trong không gian. Đô thị tập trung nhiều doanh nghiệp, người lao động, người tiêu dùng và cơ sở hạ tầng trên một diện tích tương đối nhỏ. Sự tập trung này làm cho các quan hệ cung ứng, tuyển dụng, tiêu dùng, trao đổi thông tin và đầu tư diễn ra với mật độ lớn hơn.

Vì vậy, có thể hình dung nền kinh tế quốc dân như một mạng lưới gồm nhiều địa bàn kinh tế khác nhau. Trong mạng lưới đó, đô thị thường là những nút có mật độ giao dịch cao. Giá trị của chúng không chỉ nằm ở lượng sản phẩm được tạo ra bên trong ranh giới thành phố mà còn ở số lượng và cường độ các quan hệ kinh tế đi qua những nút này.

Cách nhìn đó cũng giải thích vì sao không nên đồng nhất kinh tế đô thị với một “ngành kinh tế”. Kinh tế đô thị chứa nhiều ngành khác nhau và được nhận diện trước hết bởi không gian tập trung cùng quan hệ giữa các hoạt động kinh tế trong không gian đó.

Đô thị thường giữ vị trí của một cực tăng trưởng và năng suất

Một nguyên nhân quan trọng khiến kinh tế đô thị có vị trí nổi bật là kinh tế tích tụ. Khi doanh nghiệp và người lao động tập trung gần nhau, khoảng cách kinh tế giữa các tác nhân giảm xuống, quy mô thị trường tăng lên và nhiều nguồn lực có thể được sử dụng hiệu quả hơn.

OECD khái quát ba cơ chế chính của lợi ích tích tụ là sharing, matching và learning. Sharing xuất hiện khi nhiều doanh nghiệp và người dân cùng sử dụng hạ tầng, dịch vụ hoặc đầu vào có chi phí cố định lớn. Matching xuất hiện khi thị trường lao động và thị trường nhà cung cấp đủ lớn để doanh nghiệp tìm được nhân lực hoặc đối tác phù hợp hơn. Learning hình thành khi khoảng cách gần làm tăng tương tác và khả năng lan truyền kiến thức, công nghệ, phương thức sản xuất giữa các tổ chức.

Các cơ chế này làm năng suất của đô thị có thể cao hơn chỉ nhờ việc tập trung thêm lao động và doanh nghiệp. Trong dữ liệu OECD về các vùng đô thị từ 500.000 dân trở lên, quy mô dân số lớn hơn 10% gắn với năng suất GDP trên lao động cao hơn khoảng 1%; sau khi tính đến đặc điểm của người lao động, lợi ích tích tụ được ước tính khoảng 0,2–0,5% năng suất cho mỗi 10% gia tăng quy mô thành phố. Đây là quan hệ thực nghiệm trong nhóm nền kinh tế được nghiên cứu, không phải tỷ lệ có thể áp dụng cơ học cho mọi đô thị.

Như vậy, vị trí của kinh tế đô thị không chỉ đến từ việc tập trung nhiều hoạt động kinh tế đã tồn tại. Bản thân sự tập trung, trong những điều kiện thích hợp, có thể thay đổi năng suất của các hoạt động đó.

Kinh tế đô thị là đầu mối của hệ thống kinh tế vùng

Một đô thị không vận hành bằng nguồn lực chỉ được tạo ra bên trong đô thị. Nó nhận lao động, thực phẩm, nguyên liệu, năng lượng, vốn và hàng hóa từ nhiều địa bàn khác, đồng thời cung cấp việc làm, dịch vụ, thị trường tiêu thụ, công nghệ và đầu ra thương mại cho vùng xung quanh.

Quan hệ này tạo thành những dòng lưu chuyển hai chiều. Người lao động có thể sống ngoài thành phố nhưng làm việc trong đô thị; doanh nghiệp đô thị mua nguyên liệu từ khu vực nông nghiệp hoặc công nghiệp lân cận; người dân trong vùng sử dụng bệnh viện, trường đại học, dịch vụ tài chính và thị trường bán buôn đặt tại đô thị. Ngược lại, hoạt động của thành phố phụ thuộc vào mạng lưới cung ứng, giao thông và nguồn lực của các khu vực ngoài đô thị.

Bởi vậy, phạm vi kinh tế thực tế của một đô thị thường rộng hơn ranh giới hành chính. Việc OECD sử dụng khái niệm đô thị dựa trên các liên kết kinh tế và đi lại, thay vì chỉ dựa trên đường biên hành chính, phản ánh chính đặc điểm này.

Trong hệ thống vùng, thành phố vì thế có thể đóng vai trò thị trường trung tâm, đầu mối giao thông, trung tâm dịch vụ hoặc điểm kết nối giữa sản xuất địa phương với thị trường lớn hơn. Thành phố lớn không làm cho phần còn lại của vùng trở nên không cần thiết; ngược lại, mức độ phụ thuộc lẫn nhau thường tăng khi chuyên môn hóa sâu hơn.

Kinh tế đô thị tập trung và kết nối nhiều ngành trong chuỗi giá trị

Vị trí của đô thị còn thể hiện ở cấu trúc ngành. Các hoạt động đòi hỏi thị trường lao động lớn, khả năng tiếp cận khách hàng, trao đổi tri thức thường xuyên hoặc nhiều dịch vụ hỗ trợ có xu hướng hưởng lợi rõ hơn từ mật độ đô thị.

Điều đó giải thích tại sao các thành phố thường tập trung các hoạt động như tài chính, dịch vụ doanh nghiệp, công nghệ, nghiên cứu, giáo dục đại học, thương mại và những chức năng điều phối doanh nghiệp. OECD cũng ghi nhận rằng các ngành dịch vụ thâm dụng tri thức có xu hướng tập trung mạnh tại các thành phố lớn và góp phần vào chênh lệch năng suất giữa khu vực đô thị với những địa bàn khác.

Tuy nhiên, điều quan trọng hơn số lượng ngành hiện diện là mối liên kết giữa chúng. Một doanh nghiệp sản xuất có thể đặt nhà máy ngoài khu vực trung tâm nhưng sử dụng ngân hàng, bảo hiểm, logistics, thiết kế, phần mềm, tư vấn pháp lý và hoạt động quản trị tại đô thị. Nông sản được sản xuất ở vùng nông thôn nhưng có thể được tài trợ, chế biến, phân phối, quảng bá và giao dịch thông qua các doanh nghiệp đô thị.

Do đó, kinh tế đô thị thường nằm ở những vị trí có mức độ kết nối cao trong chuỗi giá trị. Giá trị kinh tế của thành phố không nhất thiết đồng nghĩa với việc toàn bộ quá trình sản xuất vật chất diễn ra tại đó; nó còn nằm ở khả năng tổ chức, kết nối và cung cấp các dịch vụ trung gian cho hoạt động sản xuất ở nhiều địa điểm khác.

Tác động của kinh tế đô thị có thể lan tỏa ra nền kinh tế rộng hơn

Lợi ích kinh tế hình thành tại đô thị không nhất thiết dừng ở phạm vi thành phố. Một trong những kênh quan trọng nhất là lan tỏa tri thức. Khi doanh nghiệp, trường đại học, tổ chức nghiên cứu và lao động có kỹ năng tập trung gần nhau, quá trình hình thành và truyền bá kiến thức có thể nhanh hơn. Công nghệ và phương thức tổ chức sau đó được chuyển sang doanh nghiệp hoặc địa phương khác thông qua thương mại, đầu tư, dịch chuyển lao động và mạng lưới sản xuất.

OECD nhận định các thành phố thường có năng suất và khả năng tạo đổi mới cao hơn, trong khi những đổi mới xuất phát từ thành phố có thể lan sang các vùng khác và góp phần nâng năng suất của cả quốc gia.

Thị trường đô thị cũng tạo hiệu ứng về phía cầu. Mật độ dân cư và thu nhập tạo nên thị trường tiêu thụ lớn cho hàng hóa được sản xuất ở nhiều khu vực. Đồng thời, các doanh nghiệp đô thị tạo nhu cầu đối với nguyên liệu, linh kiện, logistics và dịch vụ từ các địa phương khác. Vì thế, tăng trưởng của một trung tâm đô thị có thể kéo theo tăng trưởng ở những địa bàn có liên kết cung ứng mạnh với trung tâm đó.

Hạ tầng là một kênh truyền dẫn khác. Cảng, sân bay, đường sắt, mạng lưới viễn thông, trung tâm logistics và hệ thống tài chính đặt tại đô thị thường phục vụ phạm vi lớn hơn cư dân thành phố. Khi những hệ thống này kết nối hiệu quả với vùng xung quanh, năng lực giao dịch của cả vùng có thể được cải thiện.

Từ góc độ này, đô thị có vị trí như một nút truyền dẫn: nó tập trung nguồn lực, kết hợp các nguồn lực đó để tạo năng suất và sau đó chuyển một phần lợi ích ra ngoài thông qua thị trường, tri thức, đầu tư và hạ tầng.

Vị trí trung tâm của kinh tế đô thị không đồng nghĩa với sự tách biệt hay ưu thế tuyệt đối

Vai trò lớn của đô thị không có nghĩa mọi sự tập trung đều làm nền kinh tế hiệu quả hơn. Kinh tế tích tụ tạo lợi ích nhưng đồng thời có thể phát sinh chi phí do tập trung quá mức: tắc nghẽn giao thông, giá đất và nhà ở cao, ô nhiễm, áp lực lên hạ tầng hoặc thời gian đi lại dài.

World Bank lưu ý rằng tắc nghẽn, ô nhiễm và phát triển đô thị dàn trải có thể ngăn các thành phố khai thác đầy đủ lợi ích của tích tụ. OECD cũng cho thấy cấu trúc quản trị đô thị bị phân mảnh có liên hệ với năng suất thấp hơn, trong khi cơ chế quản trị cấp vùng đô thị có thể giảm bớt bất lợi này.

Điều này đặt ra một giới hạn quan trọng cho cách hiểu về vị trí của kinh tế đô thị: thành phố không tự động trở thành động lực tăng trưởng chỉ vì có mật độ dân cư cao. Lợi ích kinh tế phụ thuộc vào khả năng kết nối lao động với việc làm, doanh nghiệp với nhà cung cấp, khu vực dân cư với hạ tầng và đô thị với vùng kinh tế xung quanh.

Tương tự, tăng trưởng của đô thị cũng không đồng nghĩa toàn bộ nền kinh tế sẽ hưởng lợi như nhau. Nếu liên kết giữa thành phố và các địa phương khác yếu, lợi ích có thể tập trung chủ yếu tại một số khu vực hoặc nhóm lao động. Khi chi phí nhà ở, giao thông và tiếp cận dịch vụ tăng nhanh hơn lợi ích năng suất, một phần lợi thế tích tụ cũng có thể bị triệt tiêu.

Vì vậy, mối quan hệ đúng hơn không phải “đô thị thay thế phần còn lại của nền kinh tế”, mà là “đô thị chuyên môn hóa và tương tác với phần còn lại của nền kinh tế”. Giá trị của một nền kinh tế đô thị mạnh nằm cả ở năng suất bên trong thành phố lẫn chất lượng các kết nối mà nó tạo ra với hệ thống lớn hơn.

Kinh tế đô thị giữ vị trí quan trọng trong hệ thống kinh tế vì nó vừa là một bộ phận của nền kinh tế quốc dân, vừa thường là cực tập trung doanh nghiệp, lao động, thị trường, hạ tầng và tri thức, đồng thời là đầu mối kết nối ngành và vùng. Sự tập trung có thể tạo thêm năng suất thông qua chia sẻ nguồn lực, kết nối cung – cầu lao động và lan truyền kiến thức; những lợi ích đó tiếp tục truyền sang các khu vực khác thông qua thương mại, đầu tư, lao động và hạ tầng.

Do đó, vị trí của kinh tế đô thị không nên được đánh giá chỉ bằng quy mô GDP của thành phố. Một đô thị có vị trí kinh tế càng quan trọng khi nó vừa tạo ra giá trị và năng suất tại chỗ, vừa kết nối hiệu quả với các ngành, địa phương và thị trường khác. Chính mối quan hệ phụ thuộc và lan tỏa này đặt kinh tế đô thị vào một vị trí trung tâm nhưng không tách rời trong nền kinh tế rộng hơn.