Cơ chế vận hành kinh tế đô thị hoạt động như thế nào?

UN-Habitat xem việc làm, năng suất và tài chính đô thị là ba thành phần nền tảng của kinh tế đô thị; đồng thời nhấn mạnh rằng phần lớn hoạt động kinh tế tập trung tại các khu vực đô thị.

Vì vậy, có thể hiểu cơ chế vận hành kinh tế đô thị là một vòng tuần hoàn:

Nguồn lực → Sản xuất → Thu nhập → Trao đổi → Tiêu dùng → Doanh thu → Đầu tư và sản xuất tiếp theo

Điểm đặc biệt của đô thị nằm ở mật độ tập trung cao. Khi doanh nghiệp, lao động, khách hàng, nhà cung ứng và hạ tầng ở gần nhau, chi phí giao dịch có thể giảm, chuyên môn hóa tăng và tri thức được lan truyền nhanh hơn. Đây chính là nền tảng của lợi thế tập trung kinh tế đô thị (agglomeration economies).

Kinh tế đô thị gồm những chủ thể nào?

Có thể hình dung hệ thống kinh tế đô thị qua bốn nhóm chủ thể chính.

Doanh nghiệp sử dụng vốn, lao động, đất đai, công nghệ và các đầu vào khác để sản xuất hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ. Doanh nghiệp đồng thời tạo việc làm, trả thu nhập và tạo nhu cầu đối với các nhà cung ứng khác.

Hộ gia đình và người lao động cung cấp sức lao động cho nền kinh tế và nhận thu nhập từ tiền lương, lợi nhuận hoặc các nguồn thu khác. Thu nhập này trở thành nguồn lực cho tiêu dùng, tiết kiệm và đầu tư.

Thị trường kết nối bên cung và bên cầu. Thị trường lao động kết nối người tìm việc với doanh nghiệp; thị trường hàng hóa và dịch vụ kết nối nhà sản xuất với người mua; thị trường vốn phân bổ nguồn lực tài chính cho các hoạt động có nhu cầu đầu tư.

Chính quyền đô thị tạo ra môi trường thể chế và cung cấp hoặc tổ chức các dịch vụ công, hạ tầng, quy hoạch, giao thông, đất đai, tiện ích và tài chính đô thị. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí hoạt động của doanh nghiệp và khả năng tiếp cận việc làm, nhà ở, dịch vụ của người dân.

Do đó, nền kinh tế đô thị không vận hành như một chuỗi đơn tuyến mà giống một mạng lưới quan hệ phụ thuộc lẫn nhau. Một doanh nghiệp mở rộng sản xuất có thể tạo việc làm; việc làm tạo thu nhập; thu nhập làm tăng tiêu dùng; tiêu dùng tạo doanh thu cho doanh nghiệp khác; nhu cầu tăng có thể kích thích đầu tư vào mặt bằng, vận tải, logistics và hạ tầng.

Sản xuất tạo ra giá trị và việc làm như thế nào?

Sản xuất là điểm khởi đầu quan trọng của dòng vận động kinh tế. Trong đô thị, hoạt động này không chỉ bao gồm sản xuất công nghiệp mà còn có thương mại, tài chính, logistics, xây dựng, công nghệ, giáo dục, y tế, dịch vụ chuyên môn, du lịch và nhiều ngành dịch vụ khác.

Cơ chế cơ bản diễn ra như sau:

Đầu vào → Quá trình sản xuất → Hàng hóa hoặc dịch vụ → Doanh thu → Thu nhập và lợi nhuận

Ví dụ, một doanh nghiệp logistics sử dụng lao động, phương tiện, kho bãi, nhiên liệu và công nghệ để cung cấp dịch vụ vận chuyển. Doanh thu từ khách hàng giúp doanh nghiệp trả lương, mua dịch vụ đầu vào, thực hiện nghĩa vụ tài chính và tái đầu tư. Các khoản chi này lại trở thành doanh thu của những chủ thể khác.

Đô thị tạo điều kiện cho quá trình này thông qua thị trường lớn, nguồn lao động đa dạng, mạng lưới nhà cung ứng và hạ tầng dùng chung. OECD phân tích lợi thế tập trung theo ba cơ chế chính: chia sẻ nguồn lực và hạ tầng, ghép nối tốt hơn giữa lao động với việc làm và học hỏi thông qua tương tác giữa các doanh nghiệp.

Đây là lý do quy mô đô thị có thể liên quan đến năng suất. Một nghiên cứu của OECD trên năm quốc gia cho thấy năng suất đô thị tăng theo quy mô thành phố, trong khi phân mảnh quản trị có thể làm giảm năng suất; tác động bất lợi này được giảm bớt khi có cơ chế quản trị cấp đô thị vùng phù hợp.

Trao đổi kết nối doanh nghiệp, lao động và người tiêu dùng ra sao?

Sản xuất chỉ tạo ra giá trị kinh tế khi sản phẩm và dịch vụ được đưa đến nơi có nhu cầu. Vì vậy, trao đổi là mắt xích kết nối sản xuất với tiêu dùng.

Trong đô thị, trao đổi diễn ra trên nhiều thị trường cùng lúc:

·         Thị trường hàng hóa và dịch vụ

·         Thị trường lao động

·         Thị trường đất đai và bất động sản

·         Thị trường vốn

·         Các mạng lưới cung ứng và logistics

Một doanh nghiệp cần tuyển lao động, mua nguyên liệu, thuê mặt bằng và bán sản phẩm. Người lao động cần tìm việc và mua hàng hóa, dịch vụ. Hộ gia đình có nhu cầu về nhà ở, vận tải, giáo dục, y tế và giải trí. Chính sự đan xen này tạo nên mật độ giao dịch cao của kinh tế đô thị.

Quy mô thị trường lớn còn cho phép doanh nghiệp chuyên môn hóa sâu hơn. OECD ghi nhận rằng thị trường lớn giúp doanh nghiệp tiếp cận nhiều khách hàng hơn, đồng thời tạo điều kiện để người lao động tìm được công việc phù hợp hơn với kỹ năng và doanh nghiệp tìm được nhân sự phù hợp hơn.

Tuy nhiên, trao đổi không tự động trở nên hiệu quả chỉ vì thành phố lớn. Nếu giao thông tắc nghẽn, hạ tầng yếu, chi phí đất và nhà ở quá cao hoặc quản trị bị phân mảnh, chi phí giao dịch có thể tăng và làm suy giảm lợi ích của tập trung kinh tế.

Tiêu dùng quay trở lại thúc đẩy sản xuất như thế nào?

Tiêu dùng là đầu ra của quá trình sản xuất nhưng đồng thời cũng là tín hiệu đầu vào cho chu kỳ kinh tế tiếp theo.

Khi người dân có thu nhập và tăng chi tiêu cho thực phẩm, nhà ở, vận tải, giáo dục, y tế hoặc giải trí, doanh nghiệp nhận được doanh thu. Doanh thu tạo động lực để doanh nghiệp duy trì hoặc mở rộng sản xuất, tuyển thêm lao động và đầu tư vào năng lực cung ứng.

Có thể biểu diễn vòng phản hồi như sau:

Việc làm → Thu nhập → Tiêu dùng → Doanh thu doanh nghiệp → Đầu tư → Việc làm

Vòng tuần hoàn này giải thích vì sao việc làm có ý nghĩa đặc biệt đối với kinh tế đô thị. UN-Habitat xác định việc tạo việc làm, năng suất và tài chính đô thị là những vấn đề trung tâm khi phân tích sức khỏe kinh tế của thành phố.

Nhưng vòng tuần hoàn cũng có chiều ngược lại. Nếu việc làm giảm, thu nhập giảm thì sức mua có thể giảm; doanh thu của doanh nghiệp suy yếu; doanh nghiệp cắt giảm sản xuất hoặc đầu tư; từ đó thị trường lao động tiếp tục chịu tác động.

Vì vậy, sức mua của cư dân và năng lực sản xuất của doanh nghiệp phải phát triển tương đối cân bằng. Một đô thị có nhiều hoạt động sản xuất nhưng người dân không có đủ khả năng tiếp cận việc làm, nhà ở và dịch vụ cũng khó duy trì một vòng tuần hoàn kinh tế lành mạnh.

Hạ tầng và quản trị tác động đến cơ chế vận hành kinh tế đô thị thế nào?

Hạ tầng không trực tiếp tạo ra mọi hàng hóa và dịch vụ, nhưng nó quyết định chi phí và khả năng kết nối giữa các chủ thể kinh tế.

Giao thông giúp lao động tiếp cận việc làm và hàng hóa tiếp cận thị trường. Hệ thống điện, nước, viễn thông và xử lý chất thải tạo điều kiện để doanh nghiệp hoạt động. Quy hoạch và đất đai quyết định một phần cách doanh nghiệp, nhà ở, trung tâm thương mại, khu công nghiệp và các dịch vụ được bố trí trong không gian.

Tài chính đô thị lại cung cấp nguồn lực để duy trì và mở rộng các dịch vụ, hạ tầng này. UN-Habitat nhấn mạnh rằng đô thị phải đồng thời tạo tăng trưởng và việc làm, đáp ứng nhu cầu hạ tầng, dịch vụ của dân cư và giải quyết các thách thức tài chính đi kèm tăng trưởng dân số.

Quản trị cũng ảnh hưởng đến hiệu quả của cơ chế này. Khi nhiều địa phương hoặc cơ quan cùng quản lý một vùng kinh tế nhưng phối hợp yếu, các quyết định về giao thông, quy hoạch, đất đai hoặc hạ tầng có thể không đồng bộ. OECD cho thấy phân mảnh quản trị có liên hệ với mức năng suất thấp hơn ở các khu vực đô thị, đặc biệt khi thiếu cơ chế quản trị cấp đô thị vùng.

Do đó, có thể xem hạ tầng và quản trị là điều kiện nền giúp dòng sản xuất – trao đổi – tiêu dùng vận hành với chi phí hợp lý.

Vì sao kinh tế đô thị vừa tạo lợi thế vừa phát sinh chi phí?

Cơ chế tập trung kinh tế tạo ra một vòng phản hồi tích cực khi nhiều doanh nghiệp, lao động và khách hàng tập trung tại một địa điểm:

Tập trung → Chuyên môn hóa → Trao đổi nhiều hơn → Học hỏi và đổi mới → Năng suất cao hơn → Thu hút thêm hoạt động kinh tế

OECD ghi nhận rằng các lợi ích tập trung đến từ chia sẻ hạ tầng và đầu vào, ghép nối tốt hơn trên thị trường lao động và lan truyền tri thức giữa các doanh nghiệp.

Nhưng khi quy mô vượt quá khả năng đáp ứng của hạ tầng và thị trường, xuất hiện các chi phí tập trung. Giá đất và nhà ở có thể tăng, giao thông ùn tắc, ô nhiễm gia tăng và chi phí sinh hoạt cao hơn. Những chi phí này có thể làm giảm hoặc thậm chí lấn át một phần lợi ích năng suất của đô thị.

Đây là giới hạn quan trọng của cơ chế vận hành kinh tế đô thị: tập trung kinh tế không đồng nghĩa với hiệu quả vô hạn. Thành phố cần duy trì năng lực hạ tầng, kết nối, quản trị và cung cấp dịch vụ tương ứng với quy mô hoạt động kinh tế.

Vì thế, hiệu quả của một đô thị không chỉ được đánh giá bằng số lượng doanh nghiệp hay quy mô GDP. Cần xem xét đồng thời khả năng tạo việc làm, năng suất, khả năng kết nối thị trường, chất lượng hạ tầng, chi phí sinh hoạt và khả năng phân bổ lợi ích kinh tế.

Cốt lõi của cơ chế vận hành kinh tế đô thị là sự tuần hoàn giữa sản xuất, thu nhập, trao đổi và tiêu dùng, được nâng đỡ bởi lao động, vốn, đất đai, hạ tầng và quản trị. Đô thị tạo lợi thế khi sự tập trung giúp doanh nghiệp và người lao động chia sẻ nguồn lực, tìm được đối tác phù hợp và trao đổi tri thức nhanh hơn.

Tuy nhiên, cùng cơ chế đó cũng tạo ra chi phí như ùn tắc, giá đất và nhà ở cao, ô nhiễm hoặc bất cập quản trị. Vì vậy, một nền kinh tế đô thị vận hành tốt không đơn giản là một nền kinh tế có nhiều hoạt động kinh doanh, mà là hệ thống có khả năng chuyển hóa sự tập trung dân cư và doanh nghiệp thành năng suất, việc làm, trao đổi và tiêu dùng hiệu quả trong khi kiểm soát các chi phí phát sinh từ chính sự tập trung đó.