Kinh tế đô thị là gì và được hiểu như thế nào?

Điểm làm kinh tế đô thị khác một cách nhìn kinh tế thuần túy nằm ở yếu tố không gian. Giá đất, vị trí việc làm, khoảng cách đi lại, mạng lưới giao thông, mật độ dân cư hay khả năng tiếp cận thị trường đều tác động đến chi phí và quyết định của các chủ thể. Vì vậy, muốn hiểu một nền kinh tế đô thị phải nhìn cả “ai tham gia”, “họ làm gì” và “các hoạt động đó được tổ chức ở đâu, liên kết với nhau như thế nào”. Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu xây dựng kiến trúc nội dung quanh khái niệm, cơ chế, ranh giới và ý nghĩa thực tiễn của chủ đề.

Kinh tế đô thị là hệ thống kinh tế gắn với đô thị

Nếu hiểu theo nghĩa “urban economy”, kinh tế đô thị là phần của nền kinh tế được tổ chức và vận hành thông qua các thành phố và khu vực đô thị. World Bank từng mô tả nền kinh tế đô thị như một bộ phận thiết yếu của nền kinh tế quốc gia, nơi tập trung nhiều hoạt động kinh tế chủ đạo, dòng hàng hóa và dịch vụ cũng như quá trình lan tỏa đổi mới.

Vì vậy, “đô thị” trong khái niệm này không chỉ đóng vai trò địa chỉ. Nó tạo ra những điều kiện kinh tế đặc thù: dân cư và doanh nghiệp tập trung với mật độ cao; thị trường lao động lớn; nhu cầu về đất, nhà ở và hạ tầng cạnh tranh mạnh; các địa điểm được kết nối bằng giao thông; đồng thời nhiều hoạt động có thể hưởng lợi hoặc chịu chi phí do ở gần nhau.

Có thể hình dung kinh tế đô thị qua ba thành phần liên kết:

·         Chủ thể kinh tế gồm doanh nghiệp, người lao động, hộ gia đình, chủ sở hữu tài sản, nhà đầu tư và khu vực công

·         Hoạt động kinh tế gồm sản xuất, thương mại, dịch vụ, việc làm, tiêu dùng, đầu tư, xây dựng và cung cấp hạ tầng

·         Không gian kinh tế gồm địa điểm sản xuất, nơi ở, khu thương mại, mạng lưới giao thông, thị trường đất đai và các khu vực có quan hệ kinh tế với nhau

Ba thành phần này không vận hành độc lập. Quyết định đặt doanh nghiệp ở đâu ảnh hưởng đến việc làm; nơi có việc làm tác động đến nhu cầu nhà ở; nhà ở và giao thông quyết định khả năng người lao động tiếp cận việc làm; còn giá đất phản ánh một phần giá trị của khả năng tiếp cận đó.

Các chủ thể tạo nên nền kinh tế đô thị

Một nền kinh tế đô thị được hình thành bởi nhiều nhóm chủ thể có quyết định phụ thuộc lẫn nhau. Doanh nghiệp lựa chọn địa điểm, lao động, đầu vào và thị trường. Họ có xu hướng quan tâm đến khả năng tiếp cận khách hàng, nhân lực, nhà cung cấp, hạ tầng và chi phí mặt bằng.

Người lao động và hộ gia đình đồng thời tham gia với nhiều vai trò. Họ cung ứng lao động, nhận thu nhập, mua hàng hóa và dịch vụ, lựa chọn nơi cư trú và sử dụng hạ tầng đô thị. Lựa chọn nơi ở vì thế không tách khỏi lựa chọn việc làm: một nơi có giá nhà thấp hơn chưa chắc có chi phí sống thực tế thấp hơn nếu đổi lại là thời gian và chi phí đi lại lớn.

Chính quyền đô thị và các cơ quan công tác động đến hệ thống thông qua hạ tầng giao thông, cấp thoát nước, không gian công cộng, dịch vụ đô thị, quy hoạch và các quy định liên quan đến sử dụng đất. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến khả năng tiếp cận và chi phí hoạt động của doanh nghiệp, hộ gia đình.

Do đó, không nên hiểu kinh tế đô thị chỉ là “kinh tế doanh nghiệp trong thành phố”. World Bank khi phân tích nền kinh tế của một thành phố cũng đặt khu vực doanh nghiệp cùng khu vực dân cư, hạ tầng và dịch vụ cần cho cả sản xuất lẫn đời sống vào trong một hệ thống có quan hệ qua lại.

Hoạt động kinh tế đô thị vận hành thông qua nhiều thị trường liên kết

Trong đô thị, sản xuất, thương mại và dịch vụ chỉ là lớp hoạt động dễ quan sát nhất. Phía dưới chúng là nhiều thị trường liên kết chặt với nhau, đặc biệt là thị trường lao động, đất đai, nhà ở, hàng hóa, dịch vụ và giao thông.

Ví dụ, một khu vực tập trung thêm nhiều việc làm có thể thu hút lao động và làm tăng nhu cầu cư trú ở những nơi có khả năng tiếp cận tốt. Khi nhu cầu vị trí tăng nhưng đất có hạn, giá đất hoặc chi phí nhà ở có thể tăng. Nếu mạng lưới giao thông được cải thiện, phạm vi mà người lao động có thể tiếp cận việc làm trong một khoảng thời gian hợp lý lại mở rộng. OECD ghi nhận rằng cải thiện khả năng tiếp cận bằng giao thông đô thị có thể hỗ trợ năng suất và tiền lương, nhưng đồng thời cũng có thể làm tăng giá nhà ở những khu vực trở nên hấp dẫn hơn.

Điều này cho thấy một thay đổi trong kinh tế đô thị thường không dừng ở một thị trường. Một dự án giao thông có thể ảnh hưởng đến thị trường lao động, giá trị đất, quyết định cư trú và vị trí doanh nghiệp cùng lúc. Tương tự, thiếu nguồn cung nhà ở phù hợp có thể hạn chế khả năng người lao động chuyển đến gần các cơ hội việc làm có năng suất cao.

Vì thế, khi đánh giá một nền kinh tế đô thị, chỉ nhìn vào số doanh nghiệp hoặc tổng giá trị sản xuất là chưa đủ. Cần nhìn cả cách các thị trường kết nối với nhau và cách những kết nối đó ảnh hưởng đến hành vi của các chủ thể.

Không gian là yếu tố cốt lõi để hiểu kinh tế đô thị

Trong nhiều lĩnh vực kinh tế, hai giao dịch có thể được phân tích mà không cần đặt nặng khoảng cách địa lý. Với kinh tế đô thị, vị trí và khoảng cách thường trực tiếp tạo ra chi phí hoặc lợi ích.

Một hộ gia đình có thể đánh đổi giữa giá nhà và thời gian đi làm. Một doanh nghiệp có thể trả chi phí mặt bằng cao hơn để ở gần khách hàng, lao động hoặc các doanh nghiệp khác. Một khu đất có khả năng kết nối tốt thường có giá trị kinh tế khác với khu đất tương đương về diện tích nhưng khó tiếp cận.

Các mô hình kinh tế đô thị vì vậy thường xem quan hệ giữa giá đất, nhà ở, nơi làm việc và chi phí đi lại là một phần của cấu trúc đô thị. Trong mô hình đô thị đơn tâm cổ điển, chẳng hạn, lựa chọn vị trí cư trú được đặt trong quan hệ giữa chi phí nhà ở và chi phí đi lại tới khu vực việc làm trung tâm.

Không gian kinh tế cũng không nhất thiết dừng đúng tại ranh giới hành chính. Người có thể sống ở một địa phương, đi làm ở địa phương khác và hàng ngày tham gia cùng một thị trường lao động đô thị. OECD vì thế sử dụng khái niệm khu vực đô thị chức năng dựa trên các liên kết kinh tế như luồng đi lại, thay vì chỉ dựa vào đường biên hành chính.

Đây là một điểm quan trọng: ranh giới của một nền kinh tế đô thị có thể được nhận diện bằng mạng lưới tương tác kinh tế thực tế, chứ không chỉ bằng bản đồ hành chính.

Mật độ và sự tập trung tạo ra cả lợi ích lẫn chi phí kinh tế

Một cơ chế đặc trưng giúp giải thích vì sao thành phố trở thành trung tâm kinh tế là kinh tế tích tụ. Khi nhiều doanh nghiệp và người lao động ở gần nhau, khoảng cách ngắn hơn và quy mô thị trường lớn hơn có thể tạo ra các lợi ích mà những hoạt động phân tán khó đạt được.

Các nghiên cứu được OECD tổng hợp thường chia cơ chế tạo lợi ích tích tụ thành ba nhóm: sharing, matching và learning. Doanh nghiệp có thể dùng chung hoặc tiếp cận thuận lợi hơn các đầu vào và hạ tầng; thị trường lao động lớn giúp người lao động và doanh nghiệp tìm được đối tác phù hợp hơn; sự gần gũi cũng làm tăng cơ hội trao đổi và lan truyền kiến thức.

Đây là lý do mật độ không chỉ có nghĩa là “nhiều người trên một diện tích nhỏ”. Mật độ có giá trị kinh tế khi nó làm tăng khả năng tương tác và tiếp cận. OECD dẫn các ước tính cho thấy việc quy mô dân số đô thị tăng gấp đôi có thể đi cùng mức tăng năng suất khoảng 2–5%, dù mức tác động cụ thể phụ thuộc bối cảnh và không thể xem đây là quy luật cố định cho mọi thành phố.

Tuy nhiên, tập trung cũng tạo ra chi phí tích tụ. Khi nhu cầu về một vị trí tăng nhanh, giá đất và nhà ở có thể tăng; mật độ và lưu lượng lớn có thể gây ùn tắc, ô nhiễm và áp lực lên hạ tầng. Chính OECD cũng lưu ý các chi phí này có thể làm giảm một phần lợi ích kinh tế từ việc tập trung.

Vì vậy, bản chất kinh tế của đô thị không nằm ở mật độ càng cao càng tốt, mà ở việc lợi ích từ tiếp cận và tương tác có lớn hơn các chi phí do sự tập trung tạo ra hay không.

Kinh tế đô thị không đồng nghĩa với mọi hoạt động nằm trong thành phố

Một cách hiểu phổ biến là cứ hoạt động nào diễn ra trong địa giới đô thị thì đều có thể gọi là kinh tế đô thị. Cách hiểu này có ích khi thống kê nền kinh tế của một thành phố, nhưng chưa phản ánh đầy đủ bản chất của khái niệm.

Một hoạt động trở nên có ý nghĩa đặc biệt đối với kinh tế đô thị khi nó có quan hệ với các đặc điểm của đô thị như mật độ, vị trí, khả năng tiếp cận, đất đai, nhà ở, giao thông, thị trường lao động hoặc sự tập trung của doanh nghiệp và dân cư. Chính những quan hệ này giúp giải thích tại sao cùng một hoạt động kinh tế nhưng kết quả có thể khác khi đặt ở những vị trí khác nhau.

Trong thực tế Việt Nam, “kinh tế đô thị” đôi khi được dùng theo nghĩa rộng để chỉ các lĩnh vực kinh tế gắn với một thành phố. Một bài phân tích về Hà Nội trên Báo Kinh tế & Đô thị cũng ghi nhận cách hiểu kinh tế đô thị là các lĩnh vực kinh tế gắn liền với thành phố. Kinh Tet Do Thi Tuy nhiên, khi cần phân tích bản chất, chỉ liệt kê ngành kinh tế vẫn chưa đủ; cần xem các ngành đó liên hệ với cấu trúc không gian và các thị trường đô thị ra sao.

Cũng cần phân biệt kinh tế đô thị với kinh tế học đô thị. Kinh tế đô thị theo nghĩa “urban economy” nói về hệ thống kinh tế của đô thị. Trong khi đó, kinh tế học đô thị “urban economics” là lĩnh vực nghiên cứu sử dụng các công cụ kinh tế để giải thích những vấn đề như vị trí, sử dụng đất, nhà ở, giao thông, thị trường lao động và các lực tích tụ trong thành phố. Tài liệu chuyên ngành mô tả urban economics như một hướng nghiên cứu các ngoại tác tích tụ, thị trường lao động, hàng hóa công và những vấn đề kinh tế có chiều kích không gian đô thị.

Hiểu kinh tế đô thị qua mối quan hệ giữa chủ thể, hoạt động và không gian

Ba yếu tố “chủ thể – hoạt động – không gian” giúp ghép các phần của khái niệm thành một hệ thống thống nhất.

Chủ thể trả lời câu hỏi ai đang đưa ra quyết định kinh tế. Hoạt động cho biết các chủ thể sản xuất, làm việc, tiêu dùng, đầu tư và trao đổi như thế nào. Không gian giải thích tại sao vị trí, khoảng cách, mật độ và khả năng tiếp cận lại làm thay đổi các quyết định đó.

Từ ba lớp này có thể đọc một hiện tượng đô thị theo chuỗi quan hệ. Khi một khu vực có thêm việc làm, nó có thể thu hút lao động; nhu cầu tiếp cận tăng tác động đến giao thông và nhà ở; giá trị vị trí thay đổi tác động đến đất đai; sự tập trung thêm doanh nghiệp và lao động có thể tạo lợi ích tích tụ, nhưng nếu hạ tầng không theo kịp thì ùn tắc và chi phí sinh hoạt lại làm suy giảm lợi ích.

Đó cũng là lý do kinh tế đô thị không nên được nhìn như một danh sách ngành nghề. Nó là mạng lưới các quyết định kinh tế có quan hệ qua lại và được định hình bởi cấu trúc của đô thị. UN-Habitat nhấn mạnh vai trò của các thành phố như những nơi tập trung doanh nghiệp, việc làm và tạo ra phần lớn của cải kinh tế; đồng thời các chính quyền đô thị phải giải quyết song song bài toán hạ tầng, việc làm và tăng trưởng bao trùm.

Kinh tế đô thị có thể được hiểu ngắn gọn là hệ thống kinh tế hình thành và vận hành trong mối quan hệ với không gian đô thị, bao gồm các chủ thể như doanh nghiệp, hộ gia đình, người lao động và khu vực công; các hoạt động như sản xuất, việc làm, tiêu dùng, đầu tư và cung cấp dịch vụ; cùng các thị trường về đất đai, nhà ở, lao động và giao thông.

Điểm cốt lõi không phải chỉ là các hoạt động “nằm trong thành phố”, mà là cách vị trí, khoảng cách, mật độ và khả năng tiếp cận làm các hoạt động ấy tương tác với nhau. Nhìn theo cách đó sẽ giúp phân biệt kinh tế đô thị với một bảng thống kê ngành nghề và thấy được bản chất của đô thị như một hệ thống kinh tế có tính không gian, nơi lợi ích của sự tập trung luôn đi cùng những chi phí cần được cân bằng.